भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
शुभ्र राजछत्रे घेणारे ध्रुव
दोन शुभ्र छत्रे
वत्सराजांनी फुशारकी मारली होती, की गौडची राजलक्ष्मी आपण सहज मिळवली. मग राष्ट्रकूट राजे ध्रुव यांच्या सैन्याने वत्सराजांवर चाल केली, आणि त्यांना वाट नसलेल्या वाळवंटात पिटाळून लावले. लेख म्हणतो, एका क्षणात ध्रुवांनी त्यांच्याकडून गौडची दोन राजछत्रे हिरावून घेतली; ती छत्रे “शरदातल्या चंद्रकिरणांसारखी शुभ्र” होती. आणि त्यांच्याबरोबर वत्सराजांची स्वतःची कीर्तीही नेली; ती कीर्ती दिशांच्या टोकापर्यंत पसरली होती. हे सांगते ध्रुवांचे पुत्र तिसरे गोविंद यांचे दानपत्र. राष्ट्रकूटांना सत्ता अलीकडेच मिळाली होती. ध्रुवांचे वडील पहिले कृष्ण यांच्या काळात राष्ट्रकूटांनी पश्चिमी चालुक्यांना हुसकावून लावले होते, आणि आपले वर्चस्व स्थापले होते. गौड म्हणजे बंगाल. वत्सराज कोण होते, याबद्दल इतिहासकारांत मतभेद आहेत: रा. गो. भांडारकरांच्या मते ते वत्स देशाचे राजे; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या मते भिनमालचे गुर्जर राजे.
शुभ्र राजछत्रे घेणारे ध्रुव
थोरले भाऊ
पहिले कृष्ण यांना दोन मुलगे होते. थोरले होते दुसरे गोविंद. जे. एफ. फ्लीट यांच्या काळी त्यांच्याबद्दल एवढेच माहीत होते, की त्यांचे धाकटे भाऊ ध्रुव यांनी त्यांना गादीवरून उतरवले. ध्रुवांचे स्वतःचे पुत्र ही गोष्ट लपवत नाहीत. त्यांचे दानपत्र म्हणते, त्यांच्या वडिलांना राजलक्ष्मी मिळाली ती “थोरल्या भावाला ओलांडून”. हे दानपत्र संपादित करणाऱ्या कीलहॉर्न यांनी मात्र सावध केले: हे कसे घडले, ते या शब्दांवरून सांगता येत नाही. ध्रुव वडिलांनंतर लगेच गादीवर आले, की नंतर त्यांनी भावाकडून गादी घेतली? घराण्याची इतर दानपत्रे अधिक सांगतात. एक दानपत्र म्हणते, दुसरे गोविंद भोगविलासात बुडाले, आणि राज्याची काळजी त्यांनी धाकट्या भावावर सोपवली. दुसरे एक दानपत्र सांगते, पुढे दुसऱ्या गोविंदांनी शेजारच्या राजपुत्रांच्या मदतीने आपली सत्ता परत मिळवायचा प्रयत्न केला. ध्रुवांनी त्यांना युद्धात हरवले, आणि सार्वभौम सत्तेची चिन्हे रीतसर धारण केली. भांडारकरांच्या मते ही दानपत्रे ध्रुवांचा “अपराध सौम्य करून दाखवण्याचा प्रयत्न करतात”. दानपत्राचे कवी मात्र ध्रुवांच्या राज्यकारभाराची स्तुती करतात. ते म्हणतात, ध्रुवांनी “हलके कर लावून पृथ्वीवरच्या लोकांना सुखी केले”.
शुभ्र राजछत्रे घेणारे ध्रुव
बेड्यांतले गंग राजे
गंग हे एक राजघराणे; रा. गो. भांडारकरांच्या मते ते चेर देशावर राज्य करत. दानपत्र म्हणते, गंगांना इतर कोणी कधीच जिंकले नव्हते. त्यांच्या राजांनी पृथ्वी पादाक्रांत केली होती, आणि त्यांना अतुलनीय गर्व होता. ध्रुवांनी त्यांना कैदेत टाकले. ते पाहून कलियुग दूर पळून गेले, जणू आपल्याच शरीराला शिक्षा होईल या भीतीने. बी. लुइस राइस यांच्या मते, गंगांच्या बाजूने पाहिले तर ही संकटे त्यांची सत्ता पूर्णपणे संपवू पाहत होती. ध्रुवांनी गंग राजांना कैदेत का टाकले? राइस यांनी एक कारण तर्काने मांडले. ध्रुवांना आपल्या थोरल्या मुलाला, कंभांना, डावलून धाकट्या मुलाला, गोविंदांना, वारस करायचे होते; त्याऐवजी कंभांना देण्यासाठी त्यांना कदाचित गंगांचे राज्य हवे होते. आणि कंभांनी खरोखरच वडिलांच्या हाताखाली गंगांच्या प्रदेशाचा कारभार केला. कांचीच्या पल्लव राजांचेही असेच झाले. दानपत्र म्हणते, ध्रुवांनी त्यांना दोन्ही बाजूंनी कोंडले: एका बाजूला तलवारी उपसलेल्या योद्ध्यांचे सैन्य, आणि दुसऱ्या बाजूला “खेळणाऱ्या शार्क माशांनी भयंकर” झालेला समुद्र. पल्लव राजे नमले, आणि त्यांनी ध्रुवांना हत्ती दिले. तरीही, कवी म्हणतात, ध्रुवांनी कणभरही गर्व कधी दाखवला नाही.
शुभ्र राजछत्रे घेणारे ध्रुव
गंगा-यमुनेच्या दरम्यान
घराण्याचा एक नंतरचा ताम्रपट, संजाणचा ताम्रपट, ध्रुवांच्या लढाया अधिक रक्तरंजित शब्दांत गातो. तो म्हणतो, ध्रुवांच्या नगाऱ्याचा खोल आवाज म्हणजे मृत्यूने दिलेला ढेकर. तो मृत्यू गळ्यापर्यंत तृप्त होता, आणि “त्यांच्या तलवारीने छाटलेल्या शत्रूंच्या मस्तकांतल्या कोमट रक्ताने” धुंद झाला होता. या ताम्रपटात ध्रुव ती शुभ्र छत्रे थेट गौडच्या राजांकडूनच हिसकावून घेतात, “ते गंगा आणि यमुना यांच्या दरम्यान पळत असताना”. पुत्राच्या दानपत्रात मात्र ध्रुव ती छत्रे वत्सराजांकडून घेतात; वत्सराजांनी ती गौडकडून जिंकली होती. संजाणचे कवी म्हणतात, ही छत्रे म्हणजे सार्वभौमत्वाच्या देवीची “क्रीडाकमळे”. संजाणचा ताम्रपट संपादित करणाऱ्या दे. रा. भांडारकर यांनी हे गौड राजे म्हणजे पाल घराण्याचे धर्मपाल असे मानले. त्यांच्या मते धर्मपाल आपल्या देशाबाहेर हरले, कदाचित कनौजच्या राजांना मदत करायला गेले असताना. तिसरे एक दानपत्र अशा राजांबद्दल सांगते, ज्यांनी गंगा-यमुनेमधला प्रदेश घेतला, आणि त्या दोन नद्यांची चिन्हे आपल्या राजचिन्हांत जोडली. फ्लीट यांनी तो श्लोक ध्रुवांच्या पुत्राचा मानला; दे. रा. भांडारकरांनी, आर. सी. मजुमदार यांच्या पाठोपाठ, तो ध्रुवांचा मानला. इतर दानपत्रे ध्रुवांना याहूनही अधिक देतात: कोसलच्या राजांचे एक छत्र, आणि तीन शुभ्र छत्रे.
शुभ्र राजछत्रे घेणारे ध्रुव
कलियुगाचे लाडके
ध्रुवांची नावे अनेक होती. ते निरुपम, म्हणजे “अतुलनीय”. आणि ते कलिवल्लभ, म्हणजे “कलियुगाचे लाडके”. पट्टदकल येथे एका खांबावरचा जुना कन्नड लेख त्यांना याच नावाने, त्याच्या प्राकृत रूपात, संबोधतो. पुत्राच्या दानपत्राचे कवी या नावाचे कोडे घालतात. ते म्हणतात, प्रजेच्या शुद्ध आचरणाने ध्रुवांनी कलियुगाला दूर पिटाळले, आणि सुवर्णयुगाचे वैभव परत आणले. मग अशा निरुपमांना कलियुगाचे लाडके म्हणावे, हे केवढे नवल! रा. गो. भांडारकरांच्या हिशेबाने ध्रुवांनी फार काळ राज्य केले नाही: शके ७०५ मध्ये त्यांचे भाऊ गादीवर होते, आणि शके ७१६ मध्ये त्यांचे पुत्र. संजाणचा ताम्रपट त्यांची कहाणी एकाच प्रतिमेत संपवतो. चंद्रासारखी शुभ्र त्यांची कीर्ती पृथ्वीच्या टोकापर्यंत पसरली. हलणारे शंख, मोती आणि फेसाळत्या लाटा बनून तिने समुद्र ओलांडला, आणि ती स्वर्गापर्यंत पोहोचली. दे. रा. भांडारकरांच्या मते, ध्रुवांचे निधन झाले हे सांगण्याची ही कवीची रीत होती. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला तिसरे गोविंद यांचा राधनपूरचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठे २४०-२४१, २४७-२४८; फ्लीट यांनी संपादित केलेले वणीचे दानपत्र, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ११ (१८८२), पृष्ठे १५६-१५७, १६१; दे. रा. भांडारकर यांनी संपादित केलेला पहिले अमोघवर्ष यांचा संजाणचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १८ (१९२५-२६), पृष्ठे २३९-२४०, २५२; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ६४-६५; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठ ३३; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४५; आणि बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठे ४०-४१. वणीच्या दानपत्रावर शके ७३० लिहिले आहे; फ्लीट ते शके ७२८ (इ.स. ८०६-७) असे वाचतात. त्यात हेच श्लोक आहेत (वत्सराजांना मरूच्या वाळवंटात पिटाळल्याचा श्लोकही), पण पल्लवांचा श्लोक नाही. ध्रुवांनी भावाविरुद्ध बंड केले असावे, हीही शक्यता कीलहॉर्न मान्य करतात. रा. गो. भांडारकर वत्सांची राजधानी कौशांबी मानतात, इ.स. ७८३ मध्ये दुसरे गोविंद गादीवर असल्याचे सांगतात, आणि वर्धा, पैठण आणि नवसारीच्या दानपत्रांची नावे देतात. तिसरे दानपत्र म्हणजे बडोद्याचा ताम्रपट. राइस आणखी एका लेखाचा हवाला देतात; त्यानुसार गंग राजे “गोविंदांनी” आणलेल्या शत्रू राजांपैकी एक होते.