भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
तक्कोलम आणि आतकूरच्या शिळेवरची शिकारी कुत्री
शिकारी कुत्री आणि रानडुक्कर
सहा फूट आठ इंच उंचीची एक दगडी शिळा. तिच्यावर एक शिकारी कुत्री आणि एक रानडुक्कर एकमेकांशी झुंजताना कोरलेले आहेत. ही शिळा आतकूर गावाच्या उत्तरेला पाव मैलावर, चल्लेश्वर देवाच्या मंदिरासमोर उभी होती. जे. एफ. फ्लीट यांनी ती संपादित केली, तेव्हा ती बंगळूरच्या म्हैसूर सरकारी संग्रहालयात होती. हे कोरीव चित्र शिळेवरचा लेख सांगतो ती घटनाच दाखवते. पण लेखाची सुरुवात एका युद्धाने होते. त्याची तारीख सौम्य संवत्सर, शके ८७२; फ्लीट तिला इ.स. ९४९-५० मानतात. लेख राष्ट्रकूट राजे तिसरे कृष्ण यांचा उल्लेख त्यांच्या दुसऱ्या नावाने, कन्नरदेव, करतो. कन्नर हा कृष्ण या नावाचा एक नेहमीचा उच्चार आहे. हे कृष्ण “युद्धात साक्षात त्रिनेत्र (शिव)”. त्यांनी चोळ राजादित्य यांच्यावर हल्ला केला होता, “आणि तक्कोल येथे त्यांच्याशी लढून त्यांना ठार करून, ते विजययात्रेत चालले होते”. त्या काळी, शिळा सांगते, पश्चिमी गंग घराण्याचे राजपुत्र दुसरे बुतुग आपल्या देशाचा कारभार पाहत होते. फ्लीट यांच्या काळी तक्कोल उत्तर अर्काट जिल्ह्यात तक्कोलम या नावाने अस्तित्वात होते; कांचीच्या उत्तरेला सुमारे तेरा मैलांवर. ती शिकारी कुत्री बुतुगांची होती. आणि तिची कहाणी सुरू होते चोळांशी झालेल्या एका लढाईत.
तक्कोलम आणि आतकूरच्या शिळेवरची शिकारी कुत्री
चोळांचा किल्ला
बुतुगांच्या पदरी मणलेर नावाचे एक वीर होते. शिळा म्हणते, ते सगरांच्या वंशातले; याच सगरांनी गंगा नदी पृथ्वीवर आणली. “नगरांमध्ये श्रेष्ठ अशा वलभीचे स्वामी” ही वंशपरंपरेची पदवी त्यांच्याकडे होती. शिळा त्यांच्या स्वभावाचेही वर्णन करते: ते “रागावले की नाक कापणारे” आहेत. शिळेवरचे श्लोक त्यांचा पराक्रम त्यांच्याच पक्षाच्या तोंडून सांगतात. चोळांचे चतुरंग सैन्य न डगमगता समोर उभे ठाकले. श्लोक म्हणतात, आपल्या शूरांपैकी कोणी पुढे सरसावलेला “आम्ही खरोखर पाहिला नाही”. पण मणलेर जवळ भिडले आणि त्यांनी भोसकले, हे मात्र त्यांनी पाहिले; “खुद्द चोळ साक्षीला असताना”. राजे त्यांच्या पाठीशी होते. समोर शत्रूंचा जमाव होता. त्यांच्यावर मात करायला मत्सराने धडपडणारे त्यांच्याच बाजूचे लोक संकटात सापडले होते. “आता मला मागे राहवत नाही,” ते म्हणाले. आणि सिंहाप्रमाणे त्यांनी “चोळांचा किल्ला म्हणवल्या जाणाऱ्या हत्तीच्या कपाळावर असा प्रहार केला, की ते फुटून उघडले.” “मग त्यांच्यावर कोण बरे खूश होणार नाही?” श्लोक विचारतात.
तक्कोलम आणि आतकूरच्या शिळेवरची शिकारी कुत्री
“तुझी मागणी सांग!”
बुतुग खूश झाले. ते मणलेरांना म्हणाले, “तुझी मागणी सांग!” मणलेर म्हणाले, “कृपा करून आपली आवडती शिकारी कुत्री काळी, जिला ‘मोठ्याने भुंकणारी’ म्हणतात, ती मला द्यावी.” आणि ती त्यांना मिळाली. केळले जिल्ह्यातल्या बेळतूर गावाच्या पश्चिमेच्या टेकडीवर त्यांनी ती कुत्री एका प्रचंड रानडुकरावर सोडली. “रानडुक्कर आणि कुत्री यांनी एकमेकांना ठार केले.” त्याच्या स्मरणार्थ त्यांनी ही शिळा आतुकूरला चल्लेश्वराच्या मंदिरासमोर उभी केली; लेखात गावाचे नाव असे लिहिले आहे. त्यांनी मंदिराला मोठ्या तलावाखालची जमीन दिली. शिळा एक शाप घालते. जो कोणी ती जमीन नष्ट करील, तो “त्या कुत्रीने केलेल्या पापाचा धनी होईल”. वतनाची देखभाल करणाऱ्या गोरवाने शिळेची पूजा केली नाही, तर तोही त्या पापाचा धनी होईल. शिळेच्या माथ्यावरच्या ओळी मणलेरांचे स्वतःचे बक्षीसही सांगतात. ते पुढे उभे राहिले आणि त्यांनी भोसकले. त्यावर खूश होऊन बुतुगांनी त्यांना आतुकूर बारा आणि कडियूर गाव दिले; “तलवार धुण्याचे दान” म्हणून.
तक्कोलम आणि आतकूरच्या शिळेवरची शिकारी कुत्री
आलिंगनात खंजीर
मुख्य लेख म्हणतो, राजादित्यांना तिसऱ्या कृष्णांनी ठार केले. त्याच शिळेच्या माथ्यावरच्या ओळी मात्र वेगळेच सांगतात. त्या म्हणतात, बुतुगांनी एरेयप यांचे पुत्र राचमल्ल यांच्याशी लढून त्यांना ठार केले होते, आणि ते गंग देशाचा कारभार पाहत होते. मग कन्नरदेव चोळांशी लढत होते त्या वेळी, बुतुगांनी राजादित्यांना “आलिंगन देत असताना कपटाने खंजीर खुपसला, आणि अशा रीतीने लढून त्यांना ठार केले”. कन्नरदेवांनी पसंतीची खूण म्हणून बुतुगांना बनवासी बारा हजार आणि आणखी चार प्रदेश दिले. लेख हे “कोणताही आडपडदा न ठेवता” सांगतो. फ्लीट यांचा तर्क असा, की शांततेचा खोटा प्रस्ताव दिला गेला, आणि बुतुगांशी झालेल्या भेटीत राजादित्यांना भोसकले गेले. बी. लुइस राइस यांनी ही शिळा प्रथम लोकांपुढे आणली. त्यांनी माथ्यावरच्या ओळी उलट्या अर्थाने वाचल्या. त्यांच्या वाचनात गंग राजे होते राचमल्ल, आणि त्यांनी बुतुग नावाच्या एका प्रतिस्पर्ध्यांचा पराभव केला. मग बुतुगांनी राजादित्यांना कन्नरदेवांवर मिळून हल्ला करण्याचा प्रस्ताव दिला. बुतुगांचा हा विश्वासघात उघडकीस आला, तेव्हा त्यांचा पराभव झाला, आणि ते मारले गेले.
तक्कोलम आणि आतकूरच्या शिळेवरची शिकारी कुत्री
चोळांचा वंश उखडला
तिसऱ्या कृष्णांचे स्वतःचे दानपत्र, कऱ्हाडचा ताम्रपट, त्यांच्या दक्षिणेतल्या युद्धाची पुढची कहाणी सांगतो. तो म्हणतो, दक्षिण जिंकण्यासाठी त्यांनी चोळांचा वंशच उखडून टाकला, आणि त्यांची भूमी आपल्या आश्रितांना दिली. चेर, पांड्य आणि सिंहलचे राजे यांना त्यांनी खंडणी देणारे मांडलिक केले, आणि रामेश्वर येथे एक उंच स्तंभ उभारला. तिरुक्कळुक्कुंरम येथे त्यांच्या कारकिर्दीच्या सतराव्या आणि एकोणिसाव्या वर्षांचे दोन शिलालेख सापडले. ते त्यांना कच्ची आणि तंजै यांचे विजेते म्हणतात; तंजै म्हणजे तंजावर, चोळांची राजधानी. हा ताम्रपट शके ८८० मध्ये, दक्षिणेतल्या एका छावणीतून दिला गेला. त्यात राजे म्हणतात, “माझे वैभवशाली आणि विजयी सैन्य मेलपाटी येथे तळ देऊन असताना”. सैन्य तिथे होते ते दक्षिणेच्या प्रांतांतून आपल्या आश्रितांसाठी उपजीविका निर्माण करायला, प्रांतांच्या सरदारांची सगळी मालमत्ता ताब्यात घ्यायला, आणि मंदिरे बांधायला. त्या छावणीतून त्यांनी एका थोर तपस्व्यांना एक गाव दिले; सगळ्या तपस्व्यांना आसने आणि वस्त्रे पुरवण्यासाठी, “जोपर्यंत चंद्र आणि सूर्य आहेत तोपर्यंत”.
तक्कोलम आणि आतकूरच्या शिळेवरची शिकारी कुत्री
हत्तीवर मरण पावलेले स्वामी
चोळांचे लेख राजादित्यांची कहाणी वेगळ्या प्रकारे सांगतात. त्यांचे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट त्यांचे राजे परांतक यांचे पुत्र राजादित्य यांच्याबद्दल म्हणतात: त्यांनी “कृष्णराजांचा युद्धात पराभव केला, आणि ते स्वर्गाला गेले. त्यांचे बंधू गंडरादित्य … राजे झाले.” कृष्ण शास्त्री यांनी हे ताम्रपट संपादित केले. त्यांच्या मते हे तक्कोलमचे युद्ध; तिथे तिसरे कृष्ण आणि त्यांचे गंग मांडलिक बुतुग यांनी मिळून राजादित्यांचा पराभव केला, आणि त्यांना ठार केले. लायडनचे मोठे ताम्रपट म्हणतात की राजादित्य हत्तीच्या पाठीवरून लढत होते. राजादित्य बहुधा कधी गादीवर आले नाहीत, असे कृष्ण शास्त्रींना वाटले; लायडनचे ताम्रपट मात्र म्हणतात, की त्यांनी “राज्य केले”. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या हकिगतीत राजादित्य आपल्या वडिलांच्या आधीच मरण पावलेले दिसतात. तिरुवेळ्ळरै येथे मोठ्या मंदिरात चोळांचा एक लेख आहे; तो कधी पूर्ण झाला नाही. तो एका स्त्रीने कृष्ण देवाला आणि रुक्मिणी देवीला दिलेल्या दानाची नोंद करतो. कृष्णाच्या नैवेद्यासाठी त्यांनी वीस कलंजू सोने दिले, आणि एका दिव्यासाठीही सोने दिले. लेखाच्या संपादकांना वाटले, त्यांचे पती बहुधा राजादित्य असावेत. लेख त्यांचा उल्लेख फक्त “हत्तीच्या पाठीवर मरण पावलेले स्वामी” असा करतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्लीट यांनी संपादित केलेला आतकूरचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठे ५०-५७; रा. गो. भांडारकर यांनी संपादित केलेला तिसरे कृष्ण यांचा कऱ्हाडचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ४ (१८९६-९७), पृष्ठे २८०-२९०; कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०), पृष्ठ ३८६, आणि त्याच खंडातला तिरुवेळ्ळरैचा लेख, पृष्ठे २७८-२७९; बी. लुइस राइस, ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (१८८९), पृष्ठे २१-२२; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४४६, ४८५. या मालिकेतले ‘कदंब आणि गंग’ हे पुस्तक हे युद्ध गंगांच्या बाजूने सांगते. फ्लीट यांचे “आलिंगन देत असताना” हे त्या शब्दाचे किटेल यांचे वाचन आहे; राइस यांनी तो शब्द राजादित्यांना संतापवणे असा वाचला होता, आणि फ्लीट यांनी आधी “एकत्र फेरफटका मारत असताना” असा. स्मिथ राजादित्यांच्या मृत्यूचे वर्ष एका प्रकरणात ९४९ देतात, आणि दुसऱ्यात साधारण ९४७-४८; राइस शिळेची तारीख ९५० देतात. “वीस” कलंजू हा आकडा संपादकांनी भरलेला आहे.