भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
तिसरे इंद्र यमुना पार करतात
अंगणात हत्तींचे सुळे
“त्यांच्या मदमस्त हत्तींच्या सुळ्यांच्या प्रहारांनी कालप्रिय देवाच्या मंदिराचे अंगण उंचसखल झाले. त्यांच्या घोड्यांनी समुद्राशी स्पर्धा करणारी अथांग यमुना पार केली. शत्रूचे ते महोदय नगर त्यांनी पार उद्ध्वस्त केले; आजही लोकांमध्ये ते कुशस्थल या नावाने मोठे प्रसिद्ध आहे.” उत्तरेतल्या एका युद्धाची सगळी कहाणी एवढीच, एकाच श्लोकात. हे राजे म्हणजे राष्ट्रकूट घराण्याचे तिसरे इंद्र; त्यांची राजधानी मान्यखेट. आधीचा एक श्लोक म्हणतो, राजे जगत्तुंग आणि लक्ष्मी यांच्या पोटी त्यांचा जन्म झाला, “जसा पूर्वेच्या पर्वतावरून … उष्णतेने रसरसलेला सूर्य उगवतो.” हा श्लोक त्यांचे पुत्र चौथे गोविंद यांच्या एका दानपत्रात आहे. ते खंबायतचे ताम्रपट, आणि त्यांच्यावर शके ८५२ ही तारीख आहे. दे. रा. भांडारकरांनी ते संपादित केले. या श्लोकामागे काय दडले आहे, हे शोधायला ते निघाले: ते मंदिर कुठे होते, कोणते नगर अभिप्रेत होते, आणि ते कोणत्या राजांनी गमावले.
तिसरे इंद्र यमुना पार करतात
सोन्याशी तुला
पिता आणि पुत्र, दोघांनीही दानाच्या एका दिवसाच्या नोंदी मागे ठेवल्या. चौथ्या गोविंदांचे दानपत्र सांगते, ते एका उत्सवासाठी मान्यखेटहून गोदावरीजवळच्या कपित्थकला गेले, आणि तिथे त्यांनी सोन्याशी आपली तुला केली. तराजूत उभे राहून त्यांनी ब्राह्मणांना आणि मंदिरांना शेकडो गावे दिली, आणि लाखो सुवर्ण आणि द्रम्म. मग पारड्यातून खाली न उतरताच त्यांनी आणखी एक गाव एका ब्राह्मणाला दिले. पित्याच्या युद्धाचा श्लोक ज्यात आहे, ते दानपत्र याच दानाची नोंद आहे. तिसऱ्या इंद्रांनीही असेच केले होते. त्यांचे स्वतःचे नवसारीचे दानपत्र शके ८३६ मधले आहे. ते दानपत्र म्हणते, इंद्र एका उत्सवासाठी मान्यखेटहून कुरुंदकला गेले. तिथे त्यांनी अनेक गावे दान केली. आणखी चारशे गावे त्यांनी परत दिली; ती पूर्वी दान दिलेली होती, आणि आधीच्या राजांनी परत घेतली होती. आणि सोन्याशी आपली तुला केल्यावर त्यांनी वीस लाख द्रम्म दान केले. रा. गो. भांडारकरांनी कुरुंदक तापीकाठी ठेवले, आणि ते वर्ष इंद्रांच्या कारकिर्दीची सुरुवात मानले.
तिसरे इंद्र यमुना पार करतात
उत्तरेची वाट
कालप्रिय देव म्हणजे महाकाल, असे दे. रा. भांडारकरांना आढळले; उज्जैनचे त्याचे मंदिर साऱ्या भारतात प्रसिद्ध आहे. भवभूतींची तीन नाटके त्याच्याच उत्सवात झाली होती. म्हणून त्यांचा निष्कर्ष असा: उत्तर भारतावरच्या स्वारीत तिसरे इंद्र देवाला वंदन करायला उज्जैनला थांबले. उज्जैनहून इंद्र उत्तरेकडे निघालेले दिसतात; त्यांनी यमुना पार केली, आणि महोदय नगर जिंकले. आणि महोदय म्हणजे कनौज: हेमचंद्रांचा कोश महोदय आणि कुशस्थल ही दोन्ही कान्यकुब्जाची, म्हणजे कनौजची, नावे देतो. इंद्रांच्या कनौजवरच्या हल्ल्यात कोणत्या राजांनी गादी गमावली? व्हिन्सेंट ए. स्मिथ त्यांचे नाव देतात: पांचालचे राजे महीपाल, “उत्तर भारतातले सर्वांत मोठे राजे”. तर भांडारकरांच्या वाचनात हा श्लोक तिसऱ्या इंद्रांचा कनौजवरचा हल्ला दाखवतो. तिथे त्यांनी काय केले, ते मात्र श्लोक सांगत नाही. त्यासाठी भांडारकर इतर शिलालेखांकडे वळले.
तिसरे इंद्र यमुना पार करतात
हरवले कोणाला?
तिसऱ्या इंद्रांच्या लेखांत ९१५ आणि ९१७ ही वर्षे आहेत. त्या वर्षांतल्या कनौजच्या राजांमध्ये भांडारकरांना ९१७ मधले एक राजे सापडले: क्षितिपाल, ज्यांना महीपालही म्हणत. भांडारकरांचा युक्तिवाद असा, की इंद्र आणि क्षितिपाल एकाच काळात राज्य करत असले पाहिजेत; आणि इंद्रांनी हरवले ते जवळजवळ निश्चितपणे याच राजांना. भांडारकरांच्या वाचनात, आणखी दोन राज्यांनी मागे ठेवलेले लेख पुढची कहाणी सांगतात. खजुराहोचा एक चंदेल शिलालेख दावा करतो, की चंदेल राजपुत्र हर्षदेव यांनी क्षितिपाल नावाच्या एका राजांना त्यांच्या सिंहासनावर बसवले. क्षितिपालांना पुन्हा सिंहासनावर बसवावे लागले असेल, तर तिसऱ्या इंद्रांनी कनौजवर केवळ हल्लाच केला नाही; तिथल्या राजांना हाकलूनही दिले. धर्मपाल राजांची दोन दानपत्रे आहेत, भागलपूरचे आणि खालिमपूरचे. ती म्हणतात, धर्मपालांनी इंद्रराज नावाच्या एका राजपुत्रांचा पराभव केला, कनौजचे स्वामित्व जिंकले, आणि ते कनौजच्या राजांना बहाल केले. भांडारकरांनी हे इंद्रराज म्हणजे तिसरे इंद्र, आणि पुन्हा गादीवर बसलेले राजे म्हणजे क्षितिपाल, असा अर्थ लावला. म्हणजे एकाच सन्मानावर दोन दरबारांनी दावा केला. त्यांच्या मते, “बहुधा जे घडले असले पाहिजे ते असे, की हर्षदेव आणि धर्मपाल या दोघांनीही क्षितिपालांना त्यांच्या सिंहासनावर बसवले.”
तिसरे इंद्र यमुना पार करतात
कुशाच्या गवताचा तुकडा
एक कवीही एका महीपालांबद्दल सांगतात. पंप आपल्या ‘विक्रमार्जुनविजय’मध्ये नरसिंहांचे गुणगान गातात; त्यांनी एका सैन्याला पळवून लावले. नरसिंहांचे सैन्य “वज्रासारखे कोसळले”, आणि त्याला भिऊन “महीपाल गोंधळून पळाले; खाण्यासाठी, झोपेसाठी किंवा विश्रांतीसाठीही ते थांबले नाहीत.” काव्यात, गंगा जिथे समुद्राला मिळते, तिथे नरसिंहांनी आपल्या घोड्याला स्नान घातले. पंप तिसऱ्या इंद्रांचे नाव घेत नाहीत. स्मिथ यांनी हे युद्ध एका वाक्यात सांगितले: तिसऱ्या इंद्रांची अल्पकालीन कारकीर्द “दूरच्या कनौजवरच्या यशस्वी हल्ल्याने” आणि महीपालांच्या “तात्पुरत्या पदच्युतीने” लक्षात राहते. त्यांच्या मते, या युद्धात महीपालांनी बहुधा सुराष्ट्र आणि आपले इतर पश्चिमेकडचे प्रांत गमावले. आणि ज्या नगराला इंद्रांनी “पार उद्ध्वस्त केले” असे श्लोक म्हणतो, त्याचे काय? दे. रा. भांडारकरांच्या मते ते “केवळ काव्यात्म” होते. कवी शब्दांशी खेळत होते. महोदय आणि कुशस्थल ही कनौजची नावे; पण महोदय या शब्दाचा अर्थ “अत्यंत समृद्धीने भरलेले” असाही होतो, आणि कुशस्थल म्हणजे “गवताचा एक तुकडा”. म्हणून श्लोकात महोदय, म्हणजे समृद्धीने भरलेले नगर, समृद्ध राहिले नाही; त्याचा नुसता कुशाच्या गवताचा तुकडा झाला. त्या नगराचा पूर्ण विनाश हे इतिहासातले सत्य म्हणून मानणे वाजवी नाही, असे त्यांचे मत होते. कारण या श्लोकात नोंदलेल्या घटनेनंतर पुढे बराच काळ कनौज उत्तर भारतावर राज्य करणाऱ्या अनेक राजांची राजधानी राहिले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: दे. रा. भांडारकर यांनी संपादित केलेला चौथे गोविंद यांचा खंबायतचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ७ (१९०२-०३), पृष्ठे २६-३२ आणि ४३ (श्लोक १७-१९); रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ७१; पंपांचे ‘विक्रमार्जुनविजय’, संपादक बी. लुइस राइस (१८९८), प्रस्तावना, पृष्ठे ३-४; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४६. चौथ्या गोविंदांनी ब्राह्मणांना सहाशे अग्रहार आणि तीन लाख सुवर्ण दिले, आणि मंदिरांना आठशे गावे, चार लाख सुवर्ण आणि बत्तीस लाख द्रम्म. स्मिथ तिसऱ्या इंद्रांची कारकीर्द ९१४-१६ अशी देतात. रा. गो. भांडारकरांनी इंद्रांचा उत्सव त्यांचा राज्याभिषेक मानला; गोविंदांचा उत्सव राज्याभिषेक होता, याबद्दल दे. रा. भांडारकरांना शंका होती. भागलपूरचे दानपत्र पुन्हा गादीवर बसलेल्या राजांचे नाव चक्रायुध देते. पंपांचे नरसिंह एका “घुर्ज्जर-राजा”च्या सैन्यालाही पळवून लावतात; राइस त्या श्लोकाचा शेवट अस्पष्ट असल्याचे नोंदवतात.