भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · राष्ट्रकूट
तिसऱ्या गोविंदांची हिमालयापर्यंत स्वारी
“हे तुमचेच आहे”
राष्ट्रकूट राजे ध्रुव यांनी आपल्या पुत्रात कृष्णासारखे रूप पाहिले; ते रूप तिन्ही लोकांवरचे संकट दूर करण्याइतके समर्थ होते. म्हणून त्यांनी पुत्राला पृथ्वीचे एकछत्री राज्य देऊ केले. पुत्राने उत्तर दिले, असे पुत्राचे स्वतःचे दानपत्र सांगते: “राहू द्या, बाबा! हे तुमचेच आहे. तुम्ही दिलेला कंठा मी कोणी मोडू न शकणाऱ्या आज्ञेसारखा घातलेलाच आहे ना?” तो कंठा युवराजाचा होता. हे पुत्र म्हणजे तिसरे गोविंद. राधनपूरला सापडलेले त्यांचे ताम्रपट त्यांच्या पराक्रमाचे गुणगान करतात. दानपत्र म्हणते, वडील गेल्यावर बारा राजपुत्र एकदम उठले; त्यांना गोविंदांचा प्रदेश बळकवायचा होता. गोविंदांनी एकट्याने त्यांचे तेज तत्काळ विझवले, जसा प्रलयाचा अग्नी बारा सूर्यांना विझवतो. संजाणचा ताम्रपट हा घराण्याचा नंतरचा एक ताम्रपट. तो संपादित करणाऱ्या दे. रा. भांडारकर यांनी या राजपुत्रांचा म्होरक्या म्हणजे गोविंदांचे स्वतःचे थोरले भाऊ स्तंभ, असे मानले. गोविंदांनी हे बंड लवकरच मोडून काढले. संजाणचा ताम्रपट म्हणतो, आपला फास तोडलेल्या मोठ्या बैलांसारखे आपले बंडखोर मांडलिक त्यांनी पकडले; आणि त्यांचे बंड शमल्यावर त्यांना सोडून दिले.
तिसऱ्या गोविंदांची हिमालयापर्यंत स्वारी
गंग कैदी
ध्रुवांनी पकडलेले गंग राजे तुरुंगात होते. हे गंग राजे सुटणार होते, पुन्हा तुरुंगात जाणार होते, आणि शेवटी ज्यांनी त्यांना तुरुंगात ठेवले, त्यांच्याच हस्ते त्यांचा राज्याभिषेक होणार होता. संजाणचा ताम्रपट म्हणतो, राज्याभिषेक होताच गोविंदांनी गंग राजांना मुक्त करायचे ठरवले, आणि आपल्या मंत्र्यांना ते म्हणाले, “तुम्ही मला वडिलांसारखे आहात.” राधनपूरचे दानपत्र म्हणते, त्यांनी आपल्या “अपार करुणेने” गंग राजांना मुक्त केले, आणि त्यांच्या देशी परत पाठवले. भांडारकरांच्या मते ही सुटका मंत्र्यांच्या इच्छेविरुद्ध झालेली दिसते, कारण मांडलिकांनी दुसऱ्या अधिपतीची बाजू धरली होती. पण राधनपूरचे दानपत्र पुढे सांगते, गंग राजे अतिशय उन्मत्त होऊन शत्रुत्व करतच राहिले. गोविंदांच्या उंच, रुंद कपाळावर आठी उमटायच्या आधीच त्यांनी एका छाप्यात गंग राजांना हरवले, आणि पुन्हा तुरुंगात टाकले. संजाणचा ताम्रपट म्हणतो, गोविंदांनी त्यांना दंड ठोठावला होता, आणि तो भरण्याऐवजी गंग राजे पळून गेले. अशा रीतीने, ज्या “दुष्टांच्या” पायांतल्या बेड्या काढल्या होत्या, त्यांच्या गळ्यात आता बेड्या पडल्या.
तिसऱ्या गोविंदांची हिमालयापर्यंत स्वारी
पळालेले राजे
मग गोविंद पुढे निघाले. राधनपूरचे दानपत्र म्हणते, गुर्जर राजांनी त्यांना येताना पाहिले. ते भीतीने कुठे नाहीसे झाले, ते कोणालाच कळले नाही; “स्वप्नातसुद्धा युद्ध पाहायला लागू नये म्हणून”. माळव्याचे राजे राजनीती जाणणारे होते; त्यांनी दुरूनच हात जोडून गोविंदांना नमस्कार केला. कवी विचारतात, अंगी बळ थोडे असलेला कोणता शहाणा माणूस बलवानाशी लढेल? आणखी एक राजे होते. त्यांना हेरांकडून कळले, की गोविंदांची छावणी विंध्य पर्वताच्या कड्यांवर पडली आहे. गोविंद आपल्याच देशाकडे येत आहेत, या भीतीने ते घाईघाईने त्यांना भेटायला गेले. सोबत त्यांनी घराण्याचे निवडक मौल्यवान ऐवज नेले; असे ऐवज गोविंदांना पूर्वी कधीच मिळाले नव्हते. आणि त्यांनी गोविंदांच्या पायांवर लोटांगण घातले. संजाणचा ताम्रपट म्हणतो, युद्धात गोविंदांनी नागभट आणि चंद्रगुप्त या दोन राजांची कीर्ती हिरावून नेली. भांडारकरांनी पहिले राजे म्हणजे वत्सराजांचे पुत्र, आणि दुसरे कोसलचे एक राजे, असे मानले.
तिसऱ्या गोविंदांची हिमालयापर्यंत स्वारी
हिमालयापाशी घोडे
आणि स्वारी पुढे चालूच राहिली. संजाणचा ताम्रपट म्हणतो: “हिमालयाच्या झऱ्यांचे पाणी ज्यांच्या घोड्यांनी प्यायले, आणि ज्यांच्या हत्तींनी त्यात डुबक्या घेतल्या.” त्यांच्या स्नानाच्या वेळी वाजणाऱ्या वाद्यांनी पर्वताच्या गुहांतली मेघगर्जना दुप्पट केली. आणि दोन राजे आपणहून त्यांना शरण आले: धर्म आणि चक्रायुध. धर्म म्हणजे पाल घराण्याचे धर्मपाल, आणि चक्रायुध म्हणजे धर्मपालांच्या साहाय्याने कनौज मिळवणारे राजपुत्र, अशी त्यांची ओळख पटवली गेली आहे. अशा रीतीने, श्लोक म्हणतो, गोविंद हिमालयाइतकेच कीर्तिमान झाले. त्यांच्या पुतण्याचे एक दानपत्र सांगते की गोविंदांनी शत्रूंकडून गंगा आणि यमुना घेतल्या, आणि त्या दोन नद्या त्यांच्या स्वामित्वाचे चिन्ह झाल्या. जे. एफ. फ्लीट यांनी असे वाचले; भांडारकरांनी मात्र, आर. सी. मजुमदार यांच्या पाठोपाठ, तो श्लोक त्यांच्या वडिलांचा, ध्रुवांचा, मानला. संजाणचा ताम्रपट म्हणतो, नर्मदेच्या काठाकाठाने ते परत आले. वाटेत त्यांनी माळवा आणि इतर पाच देश घेतले, आणि ते आपल्या सेवकांना उपभोगायला दिले. विंध्याच्या पायथ्याशी त्यांनी आपल्याला शोभेशी राजधानी वसवली, आणि मंदिरे बांधली.
तिसऱ्या गोविंदांची हिमालयापर्यंत स्वारी
ताऱ्यांनी सजलेला तट
राधनपूरचे दानपत्र म्हणते, त्यांनी पावसाळा श्रीभवन नावाच्या ठिकाणी काढला, आणि मग सैन्यासह तुंगभद्रेच्या काठी कूच केले. तिथे त्यांनी पल्लवांची राजलक्ष्मी पुन्हा आपल्याकडे ओढून घेतली. गोविंदांचे आणखी एक दानपत्र तिथेच दिले गेले. कांचीचे पल्लव शासक दंतिग यांना जिंकून ते खंडणी मागायला आले होते, तेव्हाचे ते दानपत्र. रामेश्वर नावाच्या एका पवित्र ठिकाणी त्यांनी रानडुकरांची शिकार केली, आणि ते ठिकाण त्यांना आवडले. राधनपूरचे दानपत्र म्हणते, दूताने आज्ञा अर्धीच सांगितली होती, तोच वेंगीचे स्वामी हजर झाले; फ्लीट यांच्या वाचनानुसार ते पूर्वेकडचे चालुक्य राजे होते. विश्रांती न घेता ते सेवकासारखे राबले, आणि त्यांनी गोविंदांच्या छावणीभोवती आकाशाला भिडेल इतका उंच तट बांधला. रात्री त्यावरचे तारे मोत्यांच्या माळेसारखे त्याच्याभोवती लटकत. इतर मित्र मांडलिकांनी मजुरी घेऊन छावणीची जागा साफ केली, असे संजाणचा ताम्रपट पुढे सांगतो; वेंगीच्या स्वामींनी मात्र बिनमोबदला काम केले. राधनपूरचे दानपत्र म्हणते, शत्रू देशांच्या राजांनी पहिल्यांदाच नमस्कारासाठी हात जोडले, आणि भेदरून ते गोविंदांच्या पायांशी आश्रयाला आले. त्यांनी वाहिलेल्या नजराण्यांपेक्षा गोविंदांच्या पायांना त्यांचे स्वतःचे शब्द अधिक शोभले: “भिऊ नका!”
तिसऱ्या गोविंदांची हिमालयापर्यंत स्वारी
बेड्या आणि मृत्यू
संजाणचा ताम्रपट दक्षिणेची कहाणी अधिक कठोरपणे सांगतो. केरळ, पांड्य आणि चोळ राजांना त्यांनी भयभीत केले, आणि पल्लवांना कोमेजून टाकले. कलिंग आणि मगध यांच्या राजांना त्यांनी बसून उपोषण करत मरायला लावले. जे गंग त्यांच्याविरुद्ध उलटले, ते “बेड्यांनी जखडले गेले, आणि मृत्यू पावले”. ताम्रपट म्हणतो, आपल्या दंडाने त्यांनी “राजा आणि प्रधान” यांना मुक्या-बहिऱ्यांसारखे वठणीवर आणले. लंकेच्या स्वामींच्या दोन मूर्ती होलापुराला आणल्या गेल्या. मग त्या पुढे कांचीला नेल्या गेल्या, आणि तिथल्या शिवमंदिरात कीर्तीच्या दोन स्तंभांसारख्या उभारल्या गेल्या.
तिसऱ्या गोविंदांची हिमालयापर्यंत स्वारी
राज्याभिषेकाला तुरुंगपाल
त्यांच्या पुतण्याचे एक दानपत्र म्हणते, नियतीसारखे त्यांनी मोठमोठ्या राजांची घराणी उखडून टाकली, आणि आपल्या साध्या सेवकांना मोठे राजे केले. रा. गो. भांडारकरांनी त्यांना राष्ट्रकूट राजपुत्रांपैकी “निश्चितच सर्वश्रेष्ठांपैकी एक” म्हटले; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांनी त्यांना या घराण्यातले “सर्वांत विलक्षण राजपुत्र” म्हटले. त्यांची सत्ता उत्तरेत माळव्यापासून दक्षिणेत कांचीपुरापर्यंत पसरलेली दिसते, आणि नर्मदा व तुंगभद्रा यांच्यामधला प्रदेश त्यांच्या थेट अमलाखाली होता. आणि ते गंग कैदी? गंगांचे स्वतःचे लेख सांगतात, शेवटी गोविंदांनी त्यांना पुन्हा गादीवर तर बसवलेच, पण त्यांच्या राज्याभिषेकातही भाग घेतला. गोविंद आणि पल्लव राजे नंदिवर्म्म यांनी आपल्या हातांनी गंग राजांच्या मस्तकावर मुकुट बांधला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला तिसरे गोविंद यांचा राधनपूरचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठे २४९-२५१; दे. रा. भांडारकर यांनी संपादित केलेला पहिले अमोघवर्ष यांचा संजाणचा ताम्रपट, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १८ (१९२५-२६), पृष्ठे २३९-२४१, २५२-२५४; फ्लीट यांनी केलेले कर्क यांच्या बडोद्याच्या ताम्रपटाचे भाषांतर, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १२ (१८८३), पृष्ठे १६३-१६४; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ६५-६७; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ३३-३४; बी. लुइस राइस, ‘मैसूर अँड कूर्ग फ्रॉम द इन्स्क्रिप्शन्स’ (१९०९), पृष्ठ ४१; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४५. फ्लीट राधनपूरच्या ताम्रपटाचा काळ इ.स. ८०७-८ आणि तुंगभद्रेवरच्या दानपत्राचा काळ इ.स. ८०३-४ देतात. रा. गो. भांडारकर नोंदवतात, कावीचे दानपत्र म्हणते की वडिलांनी त्यांना खरोखरच गादीवर बसवले. राधनपूरचे दानपत्र विंध्यातल्या त्या राजांचे नाव मारसर्व देते; रा. गो. भांडारकरांच्या मते गोविंदांनी लाट प्रदेश आपले भाऊ इंद्र यांना दिला. राइस यांना वाटले, थोरल्या भावाच्या मृत्यूनंतर गंग राजांना सोडले गेले असावे, आणि मोकळे असताना त्यांनी मुडुगुंडूर येथे राष्ट्रकूट छावणीवर हल्ला केला असावा.