भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
दानशूर शक उषवदात
सहा नद्यांवर मोफत नावा
इबा, पारदा, दमणा, तापी, करबेणा आणि दहनुका. या सहा नद्यांवर प्रवाशाला नावेतून फुकट पलीकडे जाता येई. या नावा धर्मार्थ ठेवलेल्या होत्या. प्रत्येक नदीच्या दोन्ही काठांवर लोकांना जमण्यासाठी निवारे होते, आणि फुकट पाणी देणाऱ्या पाणपोया होत्या. या नद्या ठाणे आणि सुरत यांच्यामधल्या किनाऱ्यावरच्या होत्या. हे दान होते उषवदात यांचे. नहपान राजांच्या कन्या दक्षमित्रा यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला होता. नहपान यांची पदवी क्षत्रप होती; दुसऱ्या एका लेखात ते “महान क्षत्रप” आहेत. उषवदात यांचा स्वतःचाच एक लेख त्यांना सरळ “उषवदात, शक” म्हणतो; म्हणजे ते शक होते. त्यांचे लेख नाशिक आणि कार्ले येथील लेण्यांत कोरलेले आहेत. त्यांत या नावा म्हणजे एका लांबलचक यादीतली फक्त एक ओळ.
दानशूर शक उषवदात
लाखभर ब्राह्मणांची पंगत
त्यांचा नाशिकचा लेख म्हणतो, की त्यांनी तीन लाख गायी दान दिल्या. देवांना आणि ब्राह्मणांना त्यांनी सोळा गावे दिली. वर्षभर ते एक लाख ब्राह्मणांना भोजन घालत. ही पंगत कोणत्या नगरांत बसे, ते त्यांचा आणखी एक लेख सांगतो; त्यांत उजेनीही आहे. प्रभास या तीर्थक्षेत्री त्यांनी स्वखर्चाने आठ ब्राह्मणांची लग्ने लावून दिली. भरुकच्छ, दशपूर, गोवर्धन आणि सोर्पारग येथे त्यांनी धर्मशाळा बांधल्या. विहिरी, तळी आणि बागा केल्या, आणि एका नदीवर पायऱ्यांचे घाट बांधले. एका गावात त्यांनी नारळाची ३२,००० झाडे ब्राह्मणांच्या वैदिक शाखांना दिली. रा. गो. भांडारकर यांच्या मते, असे दान तेव्हाही त्यांच्या स्वतःच्या काळाइतकेच पुण्याचे मानले जाई. उषवदात यांनी लाख ब्राह्मणांना भोजन घातले, “जसे सुमारे तीस वर्षांपूर्वी महाराज शिंदे यांनी घातले”.
दानशूर शक उषवदात
भिक्षूंसाठी लेणे
मग लेख वळण घेतो. गोवर्धन येथे त्रिरश्मी पर्वतात, तो म्हणतो, उषवदात यांनी हे लेणे आणि ही टाकी खोदवली. हा लेख संपादित करणाऱ्या सेनार यांनी यात नवे काय आहे, ते हेरले. आधीच्या यादीतले प्रत्येक दान ब्राह्मणांना गेले होते. हे दान मात्र बौद्ध भिक्षूंना होते. त्याच्या शेजारच्या शब्दांचा अर्थ त्यांनी “(खऱ्या) धर्माने ... भारलेले” असा लावला, आणि हा धर्म म्हणजे बौद्ध धर्म. उषवदात बौद्ध झाले होते का? की ब्राह्मणांना अनेक दाने दिल्यावर बौद्धांना दिलेले हे त्यांचे पहिलेच दान होते? हे ठरवण्याचे धाडस सेनार यांना झाले नाही. कार्ले येथे त्यांनी तिथल्या लेण्यांत राहणाऱ्या तपस्व्यांसाठी एक अख्खे गाव दिले. तिथे पावसाळा घालवणाऱ्या सगळ्यांसाठी ते होते, “पंथ किंवा मूळ यांचा कोणताही भेद न करता”. बौद्ध धर्माच्या शेजारीच ब्राह्मण धर्मही भरभराटीला होता. राजे आणि राजपुत्र दोन्ही धर्मांच्या अनुयायांना आश्रय देत. कोणत्याही लेखात त्यांच्यातले उघड वैर दिसत नाही.
दानशूर शक उषवदात
पावसाळ्यातली मोहीम
नाशिकच्या लेखाच्या शेवटाकडे उषवदात स्वतःच्या तोंडाने बोलतात, आणि एका युद्धाची गोष्ट सांगतात. एका सरदाराला मलय या शत्रूंनी संपूर्ण पावसाळाभर कोंडून ठेवले होते. “स्वामींच्या आज्ञेने मी (त्याला) सोडवायला गेलो”, उषवदात म्हणतात. आणि वेढा घालणारे “जणू (मी येत असल्याच्या) नुसत्या गर्जनेनेच पळाले, आणि सगळे” त्या सरदाराच्या स्वतःच्या योद्ध्यांचे “कैदी झाले”. तिथून ते पोक्षर तलावांकडे गेले. तिथे त्यांनी स्नान केले, आणि तीन हजार गायी आणि एक गाव दान दिले. सेनार यांच्या काळी त्या सरदाराचे लोक कोण होते, याविषयी काहीच माहीत नव्हते; आणि मलय कुठे राहत, ते त्यांना निश्चित करता आले नाही. लेख आणखी एका दानाने संपतो. उषवदात यांनी नगराच्या सीमेवरचे एक शेत एका ब्राह्मणाकडून ४,००० कार्षापणांना विकत घेतले. त्यातून, लेख म्हणतो, “माझ्या लेण्यात राहणाऱ्या सर्व भिक्षूंसाठी, कोणताही भेद न करता,” अन्न मिळेल.
दानशूर शक उषवदात
विणकरांकडे ठेवलेले पैसे
लेख ज्याला वर्ष ४२ म्हणतो, त्या वर्षी उषवदात यांनी हे लेणे कोणत्याही पंथाच्या आणि कोणत्याही मुळाच्या भिक्षूंना दिले. आणि त्यांना कायम वस्त्रे मिळत राहतील, अशी व्यवस्थाही केली. गोवर्धनच्या विणकरांच्या दोन श्रेणींकडे त्यांनी ३,००० कार्षापण ठेवले. ते कधीच परत करायचे नव्हते; फक्त त्यांचे व्याज खर्च करायचे होते. भांडारकर यांच्या हिशेबाने, एका ठेवीतून पावसाळ्यातल्या वीस भिक्षूंपैकी प्रत्येकाला वर्षाला एक वस्त्र मिळायचे होते. दुसऱ्या ठेवीतून त्यांच्या बाकीच्या गरजा भागायच्या होत्या. हे सगळे नगराच्या सभागृहात “रीतीप्रमाणे” जाहीर करून नोंदवले गेले. त्याआधी, वर्ष ४१ मध्ये, त्यांनी देवांना आणि ब्राह्मणांना ७०,००० कार्षापण दिले होते. या ठेवींवरचे व्याज वर्षाला पाच ते साडेसात टक्के होते. ते त्यांच्या स्वतःच्या काळापेक्षा कमी होते, असे भांडारकर यांनी नोंदवले. राजकीय उलथापालथी होत असूनही देशाचा कारभार चांगला चालला होता, याचे हे लक्षण त्यांनी मानले.
दानशूर शक उषवदात
कार्ल्याचा स्तंभ
इतरांनीही दाने दिली. नाशिकला एक खोली उषवदात यांच्या पत्नी दक्षमित्रा यांचे दान आहे. जुन्नरला एक मंडप आणि एक टाके हे नहपान यांच्या प्रधानमंत्र्याचे दान होते, वर्ष ४६ मधले. कार्ले येथे एक स्तंभ उसभदात नावाच्या एका माणसाच्या पुत्राने दिलेला आहे. सेनार यांनी तो पुत्र म्हणजे नहपान यांच्या जावयाचा पुत्र, असे मानले. हे नाव फारसे प्रचलित नव्हते, आणि उषवदात यांच्या पत्नीच्या नावाशीही त्यांना एक दुवा सापडला. त्या स्तंभावर हा पुत्र आपल्या वडिलांचे नाव लिहितो. पण वडिलांच्या पदव्या किंवा दाने तो सांगत नाही, आणि नहपान यांचे नावही घेत नाही. सेनार यांनी या मौनाचा अर्थ असा लावला: नहपान यांचे घराणे, क्षहरात, पडल्यानंतर हा स्तंभ उभारला गेला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सेनार यांनी संपादित केलेले नाशिक लेण्यांतील शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ८ (१९०५-०६), क्रमांक १०, ११, १२ आणि १४अ (पृष्ठे ७८-७९, ८२-८३), आणि कार्ले येथील शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ७ (१९०२-०३), क्रमांक ११ आणि १३, पृष्ठ ५७; जेम्स बर्जेस, ‘रिपोर्ट ऑन द बुद्धिस्ट केव्ह टेम्पल्स अँड देअर इन्स्क्रिप्शन्स’, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ४ (१८८३), जुन्नर क्रमांक ३२; आणि रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), विभाग ४ आणि ८, पृष्ठे १६-१७, ४१-४४. भांडारकर यांच्या जुन्या वाचनात मलय “त्यांच्या रणवाद्यांच्या आवाजानेच” पळतात, आणि त्या सरदाराच्या लोकांचे (उत्तमभद्रांचे) कैदी नव्हे, तर प्रजा होतात; आणि देवांना व ब्राह्मणांना दिलेले दान ते वर्ष ४१ आणि ४० मध्ये ठेवतात. मलय म्हणजे दक्षिणेकडच्या डोंगरांतले लोक, की माळव, याचा सेनार यांनी विचार केला.