भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
गौतमीपुत्र आणि पुन्हा ठसवलेली नाणी
चांदीची तेरा हजार नाणी
१९०६ मध्ये नाशिक जिल्ह्यातल्या जोगलठेंबी गावाजवळ एक प्रचंड खजिना सापडला. त्यात सुमारे १३,२५० चांदीची नाणी होती. त्यातले प्रत्येक नाणे नहपान यांच्यासाठी पाडलेले होते. ते महाराष्ट्रावर राज्य करणारे एक क्षत्रप होते. पण त्यांतल्या दोन तृतीयांशांहून अधिक नाण्यांवर दुसरा ठसा होता, नहपान यांच्या स्वतःच्या चिन्हांवरच उमटवलेला. तो ठसा होता त्यांना जिंकणाऱ्यांचा: गौतमीपुत्र सातकर्णी यांचा. या आंध्र राजांनी अभिमानाने सांगितले, की त्यांनी “सातवाहन कुळाचे वैभव परत आणले”. या जेत्यांनी स्वतःची नवी चांदीची नाणी पाडली का? ई. जे. रॅप्सन यांच्या काळापर्यंत माहीत होते त्याप्रमाणे, जेत्यांचे ठसे स्वतःच्या चांदीच्या नाण्यांसाठी कधीच वापरले गेले नव्हते. गौतमीपुत्रांनी हरलेल्या राज्यकर्त्यांचे पैसे परत मागवले, आणि त्या नाण्यांवर पुन्हा ठसे उमटवले, “ओबडधोबडपणे आपल्या स्वतःच्या चिन्हांनी”.
गौतमीपुत्र आणि पुन्हा ठसवलेली नाणी
कुळाचा मागमूसही नाही
रॅप्सन हा क्षण असा ठरवतात: नहपान यांची शेवटची ज्ञात तारीख इ.स. १२४ आहे, आणि गौतमीपुत्रांनी त्यांना आपल्या कारकिर्दीच्या अठराव्या वर्षी हरवले. त्यांना वाटले, की आंध्रांनी नुकत्याच जिंकलेल्या, “किंवा खरे तर परत मिळवलेल्या”, प्रदेशात ही पुन्हा ठसवलेली नाणी हातोहाती फिरली. परत मिळवलेल्या, कारण नाशिक जिल्हा आधी आंध्रांकडे होता. नंतर तो नहपान यांच्या घराण्याकडे, क्षहरातांकडे, गेला; आणि दक्षिणेकडचा जुन्नर आणि कार्ले भोवतालचा प्रदेशही. मग गौतमीपुत्रांनी तो सगळा परत मिळवला. नाशिकचा एक शिलालेख त्यांच्याविषयी म्हणतो, की त्यांनी “खगरात कुळाचा मागमूसही ठेवला नाही”, आणि “आपल्या कुळाची प्रतिष्ठा परत मिळवली”. रा. गो. भांडारकर यांनी त्या शब्दांतून ही कहाणी वाचली. गौतमीपुत्र आणि आणखी एक आंध्र राजे पुळुमावी आपल्या घराण्याने गमावलेले प्रांत परत जिंकण्यासाठी आग्नेयेकडून आले. नहपान यांचे उत्तराधिकारी, ते कोणीही असोत, त्यांना त्यांनी उलथून टाकले, आणि त्यांच्या सगळ्या वारसांना ठार मारले.
गौतमीपुत्र आणि पुन्हा ठसवलेली नाणी
उषवदात यांचे शेत
नाशिकच्या एका लेण्यात या जेत्यांची स्वतःची आज्ञा खडकात कोरलेली आहे. ती “विजयाच्या छावणीतून” निघाली, आणि गोवर्धन येथील राजांच्या अधिकाऱ्याला पाठवली गेली. ती पश्चिम कखडी गावातले एक शेत दान देते. हे शेत आधी नहपान यांचे जावई उषवदात यांच्याकडे होते. या विजयात बहुधा त्यांची ही जमीन गेली. आता राजांनी ती डोंगरावरच्या तपस्व्यांना दिली. कोणत्याही राजाधिकाऱ्याने तिच्यात पाय ठेवायचा नाही, तिला हात लावायचा नाही. कोणी मिठासाठी ती खणायची नाही. जिल्ह्याच्या पोलिसांनी तिच्यात ढवळाढवळ करायची नाही. हे दान कारकिर्दीच्या अठराव्या वर्षी, पावसाळ्यात दिले गेले. सहा वर्षांनंतर दुसरी आज्ञा आली. ती राजांच्या नावाने, आणि सेनार यांच्या अनुवादात, “ज्यांचा पुत्र जिवंत आहे, अशा राजमाता राणींच्या” नावाने होती. आधी दिलेले शेत कसले जात नाही, आणि ते गाव ओसाड आहे, असे ती म्हणते. म्हणून नगराच्या सीमेवरच्या एका राजगावातली जमीन भिक्षूंना दिली गेली. भांडारकर यांच्या मते, ही दुसरी आज्ञा देणाऱ्या म्हणजे गौतमीपुत्रांच्या राणी, “ज्यांना राजमाताही म्हणत”. आधी दिलेले शेत दानात लिहिल्यापेक्षा लहान निघाले, म्हणून बहुधा त्या ती कमतरता भरून काढत होत्या, असे भांडारकर यांना वाटले.
गौतमीपुत्र आणि पुन्हा ठसवलेली नाणी
एकच गाव, दोनदा दान
कार्ल्याच्या लेण्यांत राहणाऱ्या भिक्षूंना उषवदात यांनी एकदा करजिका नावाचे गाव दिले होते. कार्ल्याचा आणखी एक, फार तुटलेला लेख पुन्हा एक गाव देतो. वर्ष १४ मध्ये एक राजे, ज्यांचे नाव हरवले आहे, आपल्या अधिकाऱ्याला आज्ञा देतात: लेण्यांतल्या भिक्षूंना “भिक्षूंची जमीन म्हणून करजक गाव” द्यावे. भिक्षूंच्या जमिनीच्या सगळ्या सवलती त्याच्याबरोबर येतात. जी. ब्यूलर यांनी ठरवले, की हा लेख नाशिकच्या आज्ञांशी इतका मिळताजुळता आहे, की तो गौतमीपुत्रांचा किंवा वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी यांचाच असला पाहिजे; त्या आज्ञा कोरवणारे हेच दोन आंध्र राजे. आणि करजक म्हणजे बहुधा उषवदात यांचे करजिका. तसे असेल, तर हे दान “क्षहरात घराण्याच्या विनाशाच्या परिणामांपैकी एक” आहे.
गौतमीपुत्र आणि पुन्हा ठसवलेली नाणी
जमीन परत घेणारे राजे
व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी गृहीत धरले, की गौतमीपुत्र साधारण इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीला गादीवर आले. आपल्या सत्तेच्या शिखरावर गोदावरी जिथे जिथे वाहते, त्या सगळ्या प्रदेशाचे ते स्वामी होते. वऱ्हाड, माळवा, काठियावाड, गुजरात आणि उत्तर कोकणही त्यांच्या हाती होते. त्यांनी स्वतःला हिंदू धर्मांचे, ब्राह्मणी आणि बौद्ध दोन्हींचे, रक्षक म्हणून पुढे केले; “जातिहीन परकीयांच्या, शक, पल्हव आणि इतरांच्या पंथांविरुद्ध”. जातीचे नियम परत आणल्याचा त्यांना अभिमान होता. ब्राह्मणांना आणि बौद्धांना, दोघांनाही त्यांनी सढळ हाताने दाने दिली. स्मिथ यांना एक गोष्ट गमतीदार वाटली: आंध्र राजे अधिकृतपणे ब्राह्मणी हिंदू होते, तरी त्यांची बहुतेक नोंदलेली दाने बौद्ध संस्थांना गेली. जोगलठेंबीचा खजिना त्यांचा विजय चांदीत सांगतो: नहपान यांची नाणी, आणि त्यांच्यावर उमटवलेले, त्यांना हरवणाऱ्या राजांचे ठसे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. जे. रॅप्सन, ‘कॅटलॉग ऑफ द कॉइन्स ऑफ द आंध्र डायनॅस्टी, द वेस्टर्न क्षत्रपाज ...’ (ब्रिटिश म्युझियम, १९०८), प्रस्तावनेची पृष्ठे २६-२७, ८८-८९; सेनार यांनी संपादित केलेले नाशिक लेण्यांतील शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ८ (१९०५-०६), क्रमांक ४ आणि ५, पृष्ठे ७२-७४, आणि कार्ले येथील शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ७ (१९०२-०३), क्रमांक १९, पृष्ठे ६४-६६; जी. ब्यूलर यांच्या अनुवादांसह जेम्स बर्जेस, ‘रिपोर्ट ऑन द बुद्धिस्ट केव्ह टेम्पल्स अँड देअर इन्स्क्रिप्शन्स’, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ४ (१८८३), पृष्ठे ३७-३८, नाशिक क्रमांक १३ आणि कार्ले क्रमांक २१; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे १८, २८; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे २२१-२२२. रॅप्सन यांचे १२४ म्हणजे शके ४६; पुढची क्षत्रप तारीख, इ.स. १५०, नहपान यांच्यासाठी त्यानंतर फारसा काळ उरू देत नाही. स्मिथ हा विजय सुमारे इ.स. ११९ मध्ये ठेवतात. ब्यूलर यांनी पहिली आज्ञा वर्ष १४ ची वाचली; भांडारकर यांनी तिच्यातले बेणाकटक हे धनकटक असे वाचले. पुळुमावी यांनी दुसऱ्या एका लेखात उषवदात यांचे कार्ल्याचे दान कायम केले, असे बर्जेस यांनी लिहिले.