भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
हालांची पद्ये: वाटसरू आणि पाऊस
ताटातूट
या आहेत हाल यांच्या ‘सत्तसई’तल्या गाथा, प्राकृतमधल्या छोट्या छोट्या कविता. त्या पुन्हा पुन्हा दोन माणसांपाशी येऊन थांबतात: घरापासून दूर गेलेला एक वाटसरू, आणि घरी त्याची वाट पाहणारी त्याची बायको. “रडू नकोस, पोरी. त्याच्या प्रस्थानासाठी मांडलेल्या कलशाच्या तोंडाशी आंब्याची कोवळी पालवी उभी आहे, पहिल्या मोहोराने सजलेली. तीच तुझ्या प्रियाचे जाणे नकोसे करील.” “उन्हाळ्यात वणव्यांच्या काजळीने विंध्याची शिखरे काळवंडलेली दिसतात. धनी दूरदेशी गेलेल्या बाई, धीर धर गं: हे अजून नव्या पावसाचे ढग नाहीत.” “ढग उठताना पाहिले, आणि वाटसरूच्या बायकोने जगण्याची सारी आशा सोडली. आसवांनी भिजलेल्या चेहऱ्याने तिने आपल्या चिमुकल्या मुलाकडे पाहिले.”
हालांची पद्ये: वाटसरू आणि पाऊस
घरात पाऊस
“भेगांतून ठिबकणाऱ्या पाण्याने घर ओले झाले आहे. एकच जागा अजून कोरडी उरली आहे. वाटसरूची बायको तीही भिजवते, न थांबणाऱ्या आसवांच्या पुराने.” “वळचणीचे पाणी स्वतःच्या डोक्यावर झेलून वाटसरूची बायको आपल्या चिमुकल्या मुलाला आडोसा देते. आपल्याच आसवांनी तो भिजतो आहे, हे तिच्या लक्षातच येत नाही.” “वादळवारा घराच्या भेगांतून पाण्याच्या धारा आत घुसवतो. भिंतीवर त्याच्या परतीचा दिवस लिहिलेला आहे. त्या धारांपासून ती तरुण बायको तो दिवस आपल्या तळव्यांनी झाकून वाचवते.” “फासाच्या भीतीने कावळा वाटसरूच्या बायकोने पुढे केलेल्या घासाला चोच लावत नाही. तिची बांगडी कलत्या तळहातावर घसरून आली आहे, आणि घास त्या बांगडीच्या कड्याच्या आत आहे.” विरहाने झुरून ती रोडावली आहे, म्हणून बांगडी घसरली आहे.
हालांची पद्ये: वाटसरू आणि पाऊस
दुरावा
“प्रियाची आठवण येताच वाटसरूच्या बायकोचे अश्रू वाहू लागतात. ते दिव्यावर पडतील, अशी तिला भीती वाटते. म्हणून दिवा ठेवताना ती एका बाजूला कलते.” वाटेवर, उन्हाळ्यात: “भर दुपारी निघाला, तरी वाटसरूला उन्हाची झळ लागत नाही. हृदयात वसलेला त्याच्या बायकोचा चेहरा त्याच्यावर चांदण्याचा शीतल झरा ओतत राहतो.” हिवाळ्यात: “थंडीचे दिवस आले की पहाटे वाटसरूचे अंग खरखरीत पेंढ्याने ओरखडलेले असते. चूळ भरून ओले राहिलेले हात फिरवून तो ते मऊ करतो.” वसंतात: “वसंत मासाच्या वाऱ्यांनी जागवलेल्या भुंग्यांच्या गुंजनाने रान दुमदुमते आहे. तिथे एक गवळण विरहाच्या शब्दांनी गुंफलेले गाणे गाते. ते गाणे वाटसरूंची मने सैरभैर करून सोडते.”
हालांची पद्ये: वाटसरू आणि पाऊस
पाऊस हसतो
“तरुण वाटसरू, पिकलेल्या कदंबाच्या वासाने तुझे डोळे भरून येतात. धीर धर! तुझ्या बायकोचा चेहरा तू पुन्हा पाहशील.” “वर्षालक्ष्मीने आपल्या मेघरूपी स्तनांशी कवटाळलेला विंध्य सर्वांगावर गवताचे कोवळे अंकुर मिरवतो, जणू आनंदाने अंगावर उभे राहिलेले रोमांच.” आणि: “इंद्रधनुष्याच्या टोकाने फाडलेला मेघांचा रेडा वेदनेने ओरडतो आहे. त्याच्या पोटावर वीज लोंबते आहे, जणू त्याची आतडीच.” “थांबा! घाबरू नका! ही काही झपाटलेली, भटकणारी बाई नव्हे. ही फक्त एका वाटसरूची बायको आहे. अचानक झालेल्या गडगडाटाने तिचे काळीज दचकून भांबावून गेले आहे.” “आत्या! त्याचे मोठे काम अजून पुरे झाले नाही, तरी वाटसरू घरी परत येतो आहे. आणि नवा पाऊस जणू कुटजाच्या फुलांनी खदखदून हसतो आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: हाल यांची ‘सत्तसई’, आल्ब्रेख्त वेबर यांच्या जर्मन अनुवादासह: ‘ऊबर दास सप्तशतकम देस हाल’ (१८७०), गाथा ६९, १३१, १४५, १७२, २०९, २२७, ३३३; आणि ‘दास सप्तशतकम देस हाल’ (१८८१), गाथा ३८६, ३९९, ५३८, ५३९, ५४१, ५६६, ५७८, ५८५, ६२३. गाथांचे अनुवाद आमचे स्वतःचे, प्राकृतवरून केलेले, वेबर यांच्या जर्मन अनुवादाशी ताडून पाहिलेले.