भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
हालांची सातशे पद्ये: गाव आणि शेत
गोदेच्या काठावर
“घरधन्याचा मुलगा गोदेच्या काठावर उभा आहे, हे तिने पाहिले. आणि नांगऱ्याची सून चढायला अवघड अशा वाटेने वर चढू लागली.” एवढीच ही संपूर्ण कविता: प्राकृतच्या दोन ओळी, गोदावरी नदीकाठचे एक छोटेसे दृश्य. प्राकृत गाथा जर्मन अनुवादासह संपादित करणारे आल्ब्रेख्त वेबर या पद्याच्या माथ्यावर तिच्या मनातला विचार देतात: “तो मला मदत करायला नक्की येईल!” हे पद्य ‘सातशे पद्यां’पैकी एक. जुन्या महाराष्ट्री भाषेतल्या छोट्या छोट्या गाथांचा हा संग्रह; बहुतेक गाथा प्रेमाच्या. त्याची तिसरी गाथा तो संग्रह करणाऱ्यांचे नाव सांगते: “कवींचे मित्र हाल यांनी कोटी गाथांमधून अलंकारांनी नटलेल्या सातशे गाथा गुंफल्या.”
हालांची सातशे पद्ये: गाव आणि शेत
राजांच्या गाथा
परंपरा या गाथा शालिवाहन यांच्या नावावर घालते; शालिवाहन हे सातवाहन या नावाचेच दुसरे रूप. आंध्र राजांमध्ये एक हाल होते. रा. गो. भांडारकर यांच्या मते बहुधा तेच या ग्रंथाचे कर्ते असावेत. नाहीतर, त्यांच्या मते, एखाद्या दरबारी कवीने हा ग्रंथ त्या राजांना अर्पण केला असावा. वेबर यांना इतकी खात्री नव्हती. एक गाथा सालाहण नावाच्या राजांची स्तुती अशा प्रकारे करते, की ती त्या राजांनी स्वतःविषयी लिहिली असणे कठीण आहे. वेबर यांनी या गाथांना गावच्या गोष्टी आणि गावची चित्रे म्हटले, “कल्पना करता येईल अशा सर्वांत लहान चौकटीतली”. त्या गावाबद्दल बोलतात, शहराबद्दल नाही: घर आणि अंगण, बाग आणि शेत, नदी आणि डोंगर. विंध्य आणि गोदा पुन्हा पुन्हा भेटतात. त्यांच्या माणसांत सर्वांत आधी येतात नांगरणी करणारे शेतकरी; मग गुराखी, एक सुतार, एक न्हावी, शिकारी, चोर, भिकारी आणि यात्रेकरू, आणि गरीब. आणि सगळ्यांत जास्त येतात वाटसरू. आपल्या प्रियेला मागे ठेवून ते व्यापारासाठी परदेशी जातात. पाऊस सुरू झाला की अनेकदा त्यांची वाट व्यर्थ पाहिली जाते.
हालांची सातशे पद्ये: गाव आणि शेत
शेत
“चिखलाने माखलेले, सतत पिणारे, गुडघ्यापर्यंत रुतवणारे: भाताचे शेत नांगऱ्याला आपल्या मुलासारखाच आनंद देते.” वेबर यांच्या वाचनात हेच शब्द मुलालाही लागू पडतात: मळलेला चिमुकला मुलगा, दूध पिणारा, बापाच्या गुडघ्यावर स्वार होणारा. “तिचा धनी शेताच्या चिखलातून नांगर ओढून थकूनभागून झोपला आहे; आणि ढगांचा सारा ऋतू ती शेतकरीण प्रेमाच्या सुखाविना पडून राहते.” “शेतात काही काम नसले, तरी तो गरीब शेतकरी घरी जात नाही. लाडक्या बायकोच्या मृत्यूने ओस पडलेल्या घराचे दुःख तो टाळत राहतो.” “दिवसेंदिवस भाताची राखण करणारी ती मुलगी भातासोबतच सुकत जाते. तिचा चेहरा फिकट, खाली झुकलेला, आणि आपल्या भेटी तुटतील ही तिची भीती वाढतच जाते.”
हालांची सातशे पद्ये: गाव आणि शेत
गाव
“पाहा! आधी कधीच न मिळालेले रंगीत नवे वस्त्र नेसून, नांगऱ्याची सून, इतकी सडपातळ असूनही, गावच्या रुंद गल्ल्यांतही मावत नाही.” आणि: “पोरा! तू दिलेली बोरांची जोडी कानावर अडकवून ती तरुण वधू, इतकी लाजाळू असूनही, गावच्या गल्लीतून घरी गेली.” “मधोमध पातळ चिखल, दोन्ही बाजूंचा चिखल सुकलेला: गावची गल्ली जणू गावाच्या डोक्यावरचा भांग झाली आहे.” आणि: “त्याच्या लोकांना जशी आशा होती, आणि त्याच्या शत्रूला जशी भीती होती, तसेच गावप्रमुखाच्या मुलाने, लहान असूनही, गावाचे रक्षण केले आहे.” “दाट बहरलेले कदंब, धुऊन निघालेल्या शिळा, आनंदलेले मोर, वाहत्या झऱ्यांच्या खळखळाटाने निनादणारी: डोंगरातली गावे मनात ओढ जागवतात.” वाटसरूंचीही एक गाथा आहे. “पापणी न हलवता, ओढीने भरलेल्या डोळ्यांनी वाटसरू पिठाने पांढऱ्या झालेल्या नांगऱ्याच्या मुलीकडे पाहत राहतात, जणू क्षीरसागरातून वर येणाऱ्या लक्ष्मीकडे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: हाल यांची ‘सत्तसई’; गाथा १-३७० आल्ब्रेख्त वेबर, ‘ऊबर दास सप्तशतकम देस हाल’ (१८७०), गाथा ३, १०८, १७१, २४५, ३२७ आणि पृष्ठे १३-१४; बाकीच्या गाथा वेबर, ‘दास सप्तशतकम देस हाल’ (१८८१), प्रस्तावनेची पृष्ठे ९-१२ आणि गाथा ३८८, ४१९, ५६८, ६३०, ६३८, ६८४, ६९३; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ३९; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ २२०. गाथांचे अनुवाद आमचे स्वतःचे, प्राकृतवरून केलेले, वेबर यांच्या जर्मन अनुवादाशी ताडून पाहिलेले. ‘कोटी’ या शब्दासाठी वेबर यांच्या जर्मनमध्ये ‘असंख्य’ आहे. बहुधा सातव्या शतकातले बाण हा ग्रंथ शालिवाहन यांचा मानतात. स्मिथ हाल यांना सतरावे राजे मानतात; वेबर (१८७०) अकरावे किंवा सतरावे, कदाचित तिसऱ्या शतकाच्या शेवटी; मात्र या दोन्ही गोष्टी त्यांनी संशयास्पद म्हटल्या. बहुतेक गाथा शहरातल्या सुसंस्कृत कवींच्या असाव्यात, असे वेबर यांना वाटले; आणि सालाहण राजांच्या आज्ञेने हाल यांनी हा संग्रह केला असावा, असे त्यांनी सुचवले.