भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
कार्ले, कान्हेरी आणि जुन्नरचे दाते
जंबुद्वीपातले सर्वोत्तम
कार्ले येथे एक छोटासा लेख मोठा दावा करतो. “जंबुद्वीपातले सर्वोत्तम असे हे शैलगृह वैजयंतीच्या ... भूतपाल यांनी पूर्ण केले आहे.” शैलगृह म्हणजे खडकात कोरलेले उपासनेचे दालन. अशा लेण्याला चैत्य-लेणे म्हणतात. बौद्ध मंदिरांत एक चैत्य असे. ज्या समाधींत बुद्धांचा एखादा अवशेष पुरलेला असे, त्यांची ती प्रतिकृती. त्या चैत्याची पूजा होत असे. वैजयंती हे बहुधा बनवासीचे जुने नाव असावे. म्हणजे वैजयंतीहून आलेल्या भूतपाल यांनी हे दालन पूर्ण केले. कार्ल्याचे लेख संपादित करणाऱ्या सेनार यांनी नोंदवले, की एकेक स्तंभ देणाऱ्या इतर लोकांची नावेही लेखांत येतात; म्हणून हा लेख लेणे पूर्ण करण्याचा मान भूतपाल यांना देतो. जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस यांनी तो वेगळा वाचला. त्यांच्या मते दोन लेख आहेत: एक प्रवेशमंडपात आणि एक समोरच्या मोठ्या स्तंभावर. हे दोन्ही लेख “महाराज भूतपाल” आणि त्यांचे पुत्र यांना या लेण्याचे निर्माते म्हणतात.
कार्ले, कान्हेरी आणि जुन्नरचे दाते
दाते कोण?
अशी लेणी कोणाच्या पैशाने झाली? स्वतःला महाभोज आणि महारठी म्हणवणारे राजपुत्र आणि सरदार. व्यापारी आणि सोनार, सुतार आणि धान्याचे व्यापारी, औषधविक्रेते आणि साधे गृहस्थ. त्यांनी स्वखर्चाने भरीव खडकातून मंदिरे आणि विहार खोदवले. भिक्षू वर्षभर देशभर फिरत, आणि पावसाळ्याचे चार महिने यांपैकी एखाद्या विहारात घालवत. श्रावण महिन्यात त्यांचा वस्त्रविधी होई: जुनी वस्त्रे टाकून दिली जात, आणि नवी घातली जात. त्यांचा खर्च भागवण्यासाठी दाते श्रेणींकडे पैसे ठेवत, आणि त्यांच्या व्याजातून वस्त्रे विकत घेतली जात. राजे आणि त्यांचे अधिकारी गावे देत. भिक्षू अनेकदा समुद्रमार्गे प्रवास करत. मुंबई बंदराच्या टोकाशी किंवा घोडबंदरला उतरणाऱ्यांसाठी कान्हेरीची लेणी होती.
कार्ले, कान्हेरी आणि जुन्नरचे दाते
कान्हेरीचे दोन भाऊ
कान्हेरीला गजसेन आणि गजमित्र या दोन व्यापारी भावांनी एक चैत्य उभारायला घेतला, कायम टिकेल असा. आपल्या दिवंगत आईवडिलांच्या सन्मानार्थ त्यांनी तो उभारला. त्याचे पुण्य त्यांनी आपल्या कुटुंबाशी वाटून घेतले, असे त्यांचा लेख म्हणतो. पत्नी, मुलगे आणि मुली, एक सावत्र भाऊ, “बहिणीच्या मुलांचा घोळका”, सगळे आप्त: या सगळ्यांना त्यांनी त्यात वाटा दिला. आणि सर्व जीवांचे सुख व्हावे, अशीही त्यांची इच्छा होती. तो त्यांना पूर्ण करता आला नाही. इतरांनी तो पूर्ण केला: काही भिक्षूंनी, आणि एका उपासकाने, जो व्यापारी होता. भिक्षूंपैकी एकाने हे काम करवून घेतले, लेख म्हणतो, “पाथरवटांबरोबर आणि झिलई करणाऱ्याबरोबर”. डोंगरावर लहान दानेही आहेत. सोपारा येथील एका व्यापाऱ्याने एक टाके दिले, आणि चेमुलच्या एका सोनाराच्या मुलानेही. कल्याणच्या एका सोनाराने आणखी एक दान दिले, बहुधा तेही टाकेच. कल्याणच्या एका व्यापाऱ्याने आपले वडील, आई, भाऊ “आणि आपल्या सगळ्या आप्तांच्या मेळ्यासह” एक लेणे खोदवले.
कार्ले, कान्हेरी आणि जुन्नरचे दाते
दात्यांमध्ये ग्रीक
परकीय टोळ्यांनी एकेकाळी या देशावर स्वाऱ्या केल्या होत्या: यवन, म्हणजे बॅक्ट्रियन ग्रीक, आणि शक आणि पल्हव. पुढे ते इथेच स्थायिक झाले, आणि त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला; कारण लेण्यांतल्या दात्यांमध्ये अनेक शक आणि यवन यांची नावे आहेत. काहींनी, विशेषतः शकांनी, त्याऐवजी ब्राह्मणी धर्म स्वीकारला असे दिसते. जुन्नरला एका यवनाने दोन टाकी दिली, आणि दुसऱ्याने भिक्षुसंघासाठी एक भोजनशाळा. नाशिकला, त्रिरश्मी पर्वतावर, इंद्राग्निदत्त याने आपल्या आईवडिलांसाठी एक अख्खे लेणे खोदवले. लेख त्याला “धर्मात्मा यवन” म्हणतो; तो उत्तरेकडच्या देशातला होता. लेण्याच्या आत एक चैत्यगृह आणि तीन टाकी होती. आपल्या मुलासह त्याने ते चारी दिशांच्या भिक्षूंना दिले, “सर्व बुद्धांच्या पूजेसाठी”.
कार्ले, कान्हेरी आणि जुन्नरचे दाते
आपले नाव न लिहिणारा दाता
परत कार्ल्याला. तिथले छोटे लेख त्या मोठ्या दालनाचा कोणता भाग कोणी दिला, ते सांगतात. एका अत्तरविक्याने एक दार दिले, आणि एका सुताराने प्रवेशद्वार घडवले. सोपारा येथील एका धर्मोपदेशकाने आत अवशेष असलेला एक स्तंभ दिला. सिहधय नावाच्या एका यवनानेही एक स्तंभ दिला. आणि एका सरदाराने, एका महारठीने, लेण्यांतल्या भिक्षूंना एक अख्खे गाव दिले, “त्याच्या नेहमीच्या आणि जादा करांसह”. सिहधय धेनुकाकट नावाच्या ठिकाणचा होता; तो अत्तरविक्या आणि तो सुतारही तिथलेच. अनेक यवन धेनुकाकट हेच आपले गाव सांगतात. सेनार यांच्या मते ते वायव्येकडे शोधायला हवे होते; ते तोवर ओळखले गेले नव्हते. कार्ल्याचा आणखी एक छोटा लेख फक्त एवढेच म्हणतो: “धम्माचे, धेनुकाकटच्या एका यवनाचे.” आधीच्या विद्वानांनी धम्म हे दात्याचे नाव मानले होते. सेनार यांना त्याविषयी शंका होती. त्यांनी हा शब्द त्याच्या बौद्ध अर्थाने वाचला. त्यांच्या मते दाता म्हणजे “नम्रपणे आपले स्वतःचे नाव वगळणारा एक बौद्ध यवन”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सेनार यांनी संपादित केलेले कार्ले येथील शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ७ (१९०२-०३), क्रमांक १, २, ४, ७, १० आणि १४; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठे २८२-२८३; जी. ब्यूलर यांच्या अनुवादांसह जेम्स बर्जेस, ‘रिपोर्ट ऑन द बुद्धिस्ट केव्ह टेम्पल्स अँड देअर इन्स्क्रिप्शन्स’, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ४ (१८८३), कार्ले क्रमांक ६ आणि ९, जुन्नर क्रमांक ५ आणि ८, नाशिक क्रमांक १९; बर्जेस, ‘रिपोर्ट ऑन द एलुरा केव्ह टेम्पल्स’, खंड ५ (१८८३), यातील ब्यूलर यांचे कान्हेरी क्रमांक ३, ४, १२-१४; आणि रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ४१. लेख भूतपाल यांना ‘सेठी’ म्हणतो. सेनार यांच्या वाचनात तिथला एक सिंहस्तंभ हे अगिमित्रणक नावाच्या एका महारठींचे स्वतंत्र दान आहे. गावाचे दान पुळुमावी यांच्या सातव्या वर्षी दिले गेले, आणि कान्हेरीचे लेणे शकसेन यांच्या आठव्या वर्षी; त्या भावांचे राजे एक सातकर्णी आहेत, ज्यांचे नाव ब्यूलर यांनी ‘सिरियण’ असे भरून काढले. फर्ग्युसन आणि बर्जेस हे दालन इसवी सनाच्या थोडे आधीचे मानतात.