भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
नाणेघाटातील नागनिका राणीचा लेख
हरवलेल्या मूर्तींवरची नावे
नाणेघाटाच्या माथ्यावर एक मोठे लेणे आहे. हा घाट पश्चिम घाटात, पुणे आणि नाशिक यांच्या मधोमध आहे. कोकणातून तो जुन्नर या प्राचीन गावाकडे जातो. लेण्याच्या मागच्या भिंतीवर एकेकाळी व्यक्तींच्या मूर्ती उठावात कोरलेल्या होत्या. आज त्या पूर्णपणे नष्ट झाल्या आहेत. पण जिथे त्यांची मस्तके होती, त्याच्या वर खडकात कोरलेली छोटी नावे अजून टिकून आहेत. एक नाव आहे, “श्रीमान राजे सिमुक सातवाहन.” दुसऱ्यात एका राणींचे नाव एका राजांबरोबर आहे; ते राजे म्हणजे सातकर्णी. बाकीच्यांत एक महारठी, म्हणजे एक मांडलिक सरदार, आणि तीन तरुण राजपुत्र यांची नावे आहेत. बाजूच्या दोन भिंतींवर दोन मोठे लेख आहेत. डाव्या भिंतीवरचा लेख एका राणींची कहाणी आहे. त्यांचे नाव मात्र तुटून गेले आहे.
नाणेघाटातील नागनिका राणीचा लेख
तपस्विनीसारख्या राहिलेल्या राणी
लेखाची सुरुवात देवांच्या नमनाने होते: धर्माला, इंद्राला, संकर्षण आणि वासुदेवाला, आणि जगाच्या चार लोकपालांना नमस्कार. मग वेदिश्री या राजपुत्रांची स्तुती येते: “राजपुत्रांमध्ये श्रेष्ठ!” एक तुटकी ओळ एका राजांविषयी बोलते. ते शूर वीर आहेत, “ज्यांची सत्ता अप्रतिहत आहे”, आणि दख्खनचे स्वामी आहेत. मग राणी. त्या एका महारठींच्या कन्या होत्या. ज्यांच्या नावाच्या शेवटी “...श्री” येते, अशा एका राजांच्या त्या पत्नी होत्या. वेदिश्री आणि आणखी एका पुत्राच्या त्या माता होत्या. त्यांनी महिनाभर उपवास केला. स्वतःच्या घरातही त्या तपस्विनीसारख्या राहिल्या. त्यांनी ब्रह्मचर्य पाळले. दीक्षा, व्रते आणि आहुती यांचे विधी त्यांना चांगले ठाऊक होते. आणि धुपाच्या सुगंधाने दरवळणारे यज्ञ केले गेले.
नाणेघाटातील नागनिका राणीचा लेख
धान्याचा डोंगर
लेखाचा उरलेला भाग दोन्ही भिंतींवर पसरला आहे. ती त्या यज्ञांची, आणि प्रत्येक यज्ञासाठी पुरोहितांना दिलेल्या दक्षिणेची यादी आहे. ती जागोजागी तुटलेली आहे, तरीही संपता संपत नाही. एका यज्ञाची दक्षिणा होती बारा गायी आणि एक घोडा. दुसऱ्या एकाची ११,००० गायी आणि १,००० घोडे. कुठे दक्षिणेत हत्ती होते, कुठे चांदीचे पाण्याचे घडे, तर कुठे एक अख्खे गाव. दुसऱ्या अश्वमेधाची दक्षिणा होती चांदीचा साज घातलेला एक घोडा. धान्याचा डोंगर वाहून नेणारी एक गाडीही दक्षिणेत होती. पुन्हा पुन्हा दक्षिणा हजार गायी आणि त्याहून अधिक. एक यज्ञ तर सहा वर्षे चालला. हा लेख अनुवादित करणाऱ्या जी. ब्यूलर यांनी या यादीतून एक धडा काढला: ब्राह्मणांचे स्वतःचे ग्रंथच सांगतात की मोठे वैदिक यज्ञ अफाट खर्चाचे असत. हा लेख दाखवतो की त्या ग्रंथांत अतिशयोक्ती नव्हती.
नाणेघाटातील नागनिका राणीचा लेख
विधवा की पत्नी?
या राणी कोण होत्या? आणि लेख त्यांच्या पुत्राला देवांसारखे नमन का करतो? ब्यूलर यांनी याचे उत्तर असे वाचले. राणींचे पती, म्हणजे ते राजे, आता हयात नव्हते. आपल्या लहान पुत्राचे, वेदिश्रींचे, पालक म्हणून राणी राज्य करत होत्या. आणि यज्ञ त्यांनीच करवले. ब्यूलर यांनी याची कारणे लेखातूनच दिली. यज्ञ “त्यांच्याकडून” केले गेले, असे लेख म्हणतो. त्यांच्या मते, ज्या स्त्रीचा पती जिवंत आहे, तिला उपवास करण्याचे आणि तपस्विनीसारखे राहण्याचे काहीच कारण नाही; ते फक्त विधवेलाच शोभते. शिवाय बालक वेदिश्रींना देवांइतक्याच आदराने नमन केले आहे, म्हणजे त्यांचे स्थान विशेष उच्च होते. धर्मशास्त्राचे ग्रंथ स्त्रियांना असे यज्ञ करू देत नाहीत. पण त्यांच्या वाचनात, आपल्या लहान पुत्रांसाठी राज्य चालवणाऱ्या राणीला तो नियम बांधत नाही. रा. गो. भांडारकर यांनी हे वेगळ्या प्रकारे वाचले. त्यांच्या मते, राणींबरोबर नाव असलेले सातकर्णी “हेच त्या वेळी राज्य करणारे राजे असले पाहिजेत”.
नाणेघाटातील नागनिका राणीचा लेख
सातकर्णींना न जुमानणारे राजे
सातकर्णी कोण होते? दुसऱ्या एका राजांचा लेख त्यांचा काळ ठरवायला मदत करतो. “कलिंगचे जैन राजे” खारवेल यांनी आपली कामगिरी हाथीगुंफा शिलालेखात कोरवली. त्या शिलालेखाचे संपादक के. पी. जायस्वाल आणि आर. डी. बॅनर्जी यांनी त्यातले सातकर्णी म्हणजे नाणेघाटच्या राणींचे पती, असे मानले; खारवेलांच्या काळात बसणारे त्या घराण्यातले ते एकमेव राजे होते. खारवेलांचा लेख सांगतो, की पंधरा वर्षे ते तारुण्याचे खेळ खेळले. त्यांनी राजपत्रव्यवहार, चलन, अर्थव्यवहार आणि कायदे यांत प्रावीण्य मिळवले. नऊ वर्षे ते युवराज होते. वयाची चोवीस वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्यांचा राज्याभिषेक झाला. पहिल्या वर्षी त्यांनी आपल्या नगरीचे वादळाने मोडलेले दरवाजे, तट आणि इमारती दुरुस्त केल्या. “आणि दुसऱ्या वर्षी (ते), सातकर्णींना न जुमानता, पश्चिमेकडच्या प्रदेशांकडे पाठवतात एक ...” आपल्या प्रतीत ओळ इथेच तुटते. व्हिन्सेंट स्मिथ हे आव्हान म्हणून सांगतात: “पश्चिमेकडे सैन्य पाठवून त्यांनी सातकर्णींना आव्हान दिले.” खारवेल कुठेतरी कृष्णा नदीपर्यंत पोहोचले, याविषयी संपादकांना शंका नव्हती. पण नेमके कुठे, ते त्यांना सांगता आले नाही.
नाणेघाटातील नागनिका राणीचा लेख
राणींचे नाव
मोठ्या लेखाने राणींचे नाव गमावले. मागच्या भिंतीवरच्या छोट्या नावांनी ते जपले. ब्यूलर यांनी दोन्ही शेजारी शेजारी ठेवून पाहिले. दोन्हींतल्या व्यक्ती जवळजवळ तंतोतंत जुळतात, असे त्यांना दिसले. त्यांच्या वाचनात, मोठ्या लेखातले राजे आणि दख्खनचे स्वामी म्हणजे सिमुक सातवाहन. महारठी म्हणजे राणींचे वडील, त्रणकयिर. ज्यांच्या नावाच्या शेवटी “...श्री” होते, ते राजे म्हणजे सातकर्णी. राणींचे दोन पुत्र म्हणजे त्या तरुण राजपुत्रांपैकी दोघे; छोट्या नावांतले फक्त एक राजपुत्र मोठ्या लेखात नाहीत. आणि ते सगळे यज्ञ करणाऱ्या राणी म्हणजे दुसऱ्या नावाखालच्या राणी. त्यांची मूर्ती नाहीशी झाली आहे. पण जिथे त्यांचे मस्तक होते, त्याच्या वर खडक अजूनही त्यांचे नाव सांगतो: “राणी, नागनिका.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: नाणेघाटच्या शिलालेखांवर जी. ब्यूलर, जेम्स बर्जेस यांच्या ‘रिपोर्ट ऑन द एलुरा केव्ह टेम्पल्स’मध्ये, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ५ (१८८३), पृष्ठे ५९-७४; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), विभाग ४, पृष्ठे १५-१६; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठ २६४; ई. जे. रॅप्सन, ‘कॅटलॉग ऑफ द कॉइन्स ऑफ द आंध्र डायनॅस्टी, द वेस्टर्न क्षत्रपाज ...’ (ब्रिटिश म्युझियम, १९०८), प्रस्तावनेची पृष्ठे १८-१९; जायस्वाल आणि बॅनर्जी यांनी संपादित केलेला खारवेलांचा हाथीगुंफा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड २० (१९२९-३०); आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ २१९. रॅप्सन ब्यूलर यांचेच वाचन स्वीकारतात, आणि सातकर्णींना सिमुकांचे पुत्र म्हणतात; फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांनी सातकर्णींना सातवाहन यांचे पुत्र ठरवले, आणि वेदिश्री तेच, असे मानले. भांडारकर यांनी महारठी म्हणजे स्थानिक मराठा योद्धे, असे वाचले. स्मिथ यांनी खारवेलांच्या लेखाचा काळ एका मौर्यकालीन वर्षावरून ठरवला; ते वर्ष खडकावर नाहीच, असे त्याच्या संपादकांना नंतर आढळले.