भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
नाशिकमधील एका मातेचे लेणे
त्रिरश्मी पर्वतावरचे लेणे
पुळुमावी राजांच्या कारकिर्दीचे एकोणिसावे वर्ष. उन्हाळ्याच्या दुसऱ्या पंधरवड्यातला तेरावा दिवस. त्या दिवशी एका थोर राणींनी भिक्षूंच्या एका संघाला, भदावनीयांना, एक लेणे दान दिले. ते त्रिरश्मी पर्वताच्या माथ्यावर खोदलेले होते. राणींचा लेख त्या माथ्याला कैलासाच्या शिखराची उपमा देतो, आणि म्हणतो, हे लेणे तिथल्या “दिव्य प्रासादांच्या तोडीचे” होते. ही राणी म्हणजे गौतम कुळातल्या गौतमी बलश्री. नाशिकच्या लेण्यात कोरलेला त्यांचा लेख त्यांना एकाच वेळी दोन पदव्या देतो: एका महाराजांची माता, आणि एका महाराजांची आजी. त्यांचे स्वतःचे आयुष्य हा लेख मोजक्या शब्दांत रंगवतो. सत्य, दान, क्षमा आणि जीवदया यांत त्यांना आनंद वाटे. तप, संयम आणि उपवास यांत त्या रमलेल्या असत. “राजर्षींची पत्नी” ही आपली पदवी त्या खऱ्या अर्थाने जगल्या. मग लेख त्यांच्या पुत्राकडे वळतो, आणि तिथे तो थांबायचे नावच घेत नाही.
नाशिकमधील एका मातेचे लेणे
राजाधिराज
त्यांचे पुत्र म्हणजे राजाधिराज गौतमीपुत्र सातकर्णी. मातेचा लेख म्हणतो, त्यांच्या घोड्यांनी “तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले होते”. त्यांनी शक, यवन आणि पल्हव यांचा नाश केला, आणि “खखरात वंशाचे समूळ उच्चाटन केले”. सातवाहन कुळाचे वैभव त्यांनी परत आणले. त्यांचा विजयध्वज कधी हरला नाही, आणि त्यांच्या राजधानीवर हल्ला करणे शत्रूंना कठीण होते. तरीही, लेख म्हणतो, अपराध केलेल्या शत्रूचाही जीव घेण्यात त्यांना आनंद वाटत नसे. पराक्रमात ते राम, केशव, अर्जुन आणि भीमसेन यांच्या बरोबरीचे होते. लेख म्हणतो, अनेक प्रदेशांचे ते राजे होते; त्यांत सुराष्ट्र, कुकुर, अपरांत, अनूप आणि आकरावंती ही नावे आहेत. ही पाच नावे पुढे पुन्हा भेटणार आहेत. आणि त्यांनी “मातेची आज्ञा कधीही मोडली नाही”.
नाशिकमधील एका मातेचे लेणे
वडिलांसाठी
त्या वेळी गादीवर होते पुळुमावी, राणींचे नातू. नातवांनी आपलेही दान जोडले. लेण्याची निगा राखली जावी, म्हणून त्यांनी डोंगराच्या नैऋत्येकडचे एक गाव दिले, “आपल्या आजी थोर राणी यांचा मान राखण्यासाठी आणि त्यांना प्रसन्न करण्यासाठी”. आणि हे दान त्यांनी आपल्या वडिलांसाठी दिले, “दानाचे पुण्य” त्यांना “अर्पण करून”. मग गौतमीपुत्र तेव्हा जिवंत होते का? या लेखाचे संपादक सेनार यांच्या मते, नव्हते. त्यांचा तर्क होता, की असे पुण्य फक्त मृतांनाच अर्पण केले जाई; पण ते हे सिद्ध करू शकले नाहीत. नातू वडिलांचे नाव घेतात, “कारण फक्त वडीलच मृत आहेत”. त्यांच्या वाचनात, एकोणिसाव्या वर्षापर्यंत ते महान राजे गेले होते, आणि त्यांच्या मातेने हे लेणे त्यांच्या पुत्राच्या कारकिर्दीत दिले. रा. गो. भांडारकर यांनी हे उलट वाचले. त्यांचा प्रश्न होता: राणींना एका महाराजांची माता आणि एका महाराजांची आजी का म्हटले आहे? त्या एकाच वेळी दोन्ही असल्याशिवाय याला काय अर्थ? त्यांच्या वाचनात पिता आणि पुत्र एकाच वेळी राज्य करत होते. पुत्र इथे, जिथल्या लेखांत त्यांच्याच कारकिर्दीची वर्षे घातली आहेत; आणि पिता धनकटक येथे. त्यांना वाटले, की गौतमीपुत्रांचे निधन वर्ष २४ च्या आधी झाले.
नाशिकमधील एका मातेचे लेणे
दुसऱ्या राजांचा खडक
आणखी एका राजांनी आपली कामगिरी जुनागड येथे एका खडकावर कोरवली. ते होते रुद्रदामन, “उज्जैनचे शक महासत्रप”; त्यांचा स्वतःचा लेख त्यांना महाक्षत्रप, म्हणजे थोर क्षत्रप, म्हणतो. क्षत्रप म्हणजे “उज्जयिनीत राज्य करणारे परकीयांचे आणखी एक घराणे”. लेख म्हणतो, सर्व वर्णांचे लोक रुद्रदामन यांच्याकडे आले. आपल्या रक्षणासाठी लोकांनी त्यांना आपले स्वामी म्हणून निवडले. प्राण असेपर्यंत युद्धाखेरीज कोणाचाही वध करणार नाही, अशी शपथ रुद्रदामन यांनी घेतली. स्वतःच्या पराक्रमाने ते आकरावंती, अनूप, सुराष्ट्र, कुकुर, अपरांत आणि इतर प्रदेशांचे स्वामी झाले. मातेच्या लेखाने आपल्या पुत्राला दिलेले तेच पाच प्रदेश. भांडारकर यांनी हे दोन खडक एकत्र वाचले. गौतमीपुत्रांनी उज्जैनच्या राज्यकर्त्याला हरवून हे प्रदेश घेतले. नंतर रुद्रदामन यांनी अनुयायांची फौज जमवली, सातवाहनांना हाकलून दिले, आणि आपले गमावलेले राज्य परत जिंकले. आणि रुद्रदामन यांनी जे केले नाही, त्यासाठी त्यांची कीर्ती झाली, असे त्यांचा लेख सांगतो. त्यांनी “दक्षिणापथाचे स्वामी सातकर्णी यांना न्याय्य युद्धात दोनदा पुरते हरवले”. तरीही त्यांचा नाश केला नाही, “त्यांच्याशी असलेल्या जवळच्या नात्यामुळे”.
नाशिकमधील एका मातेचे लेणे
कोणते सातकर्णी?
रुद्रदामन यांनी कोणत्या सातकर्णींना जीवदान दिले, आणि दोघांना कोणते नाते जोडत होते? कान्हेरी येथील पाण्याचे एक टाके याचा एक धागा देते. त्याचा छोटा लेख “श्री सातकर्णी वासिष्ठीपुत्र” यांच्या एका राणीचे नाव घेतो. त्या राणी एका महाक्षत्रपांच्या कन्या; त्या महाक्षत्रपांचे नाव “रु...” ने सुरू होते. नावाचा पुढचा भाग तुटून गेला आहे. ई. जे. रॅप्सन यांनी हा धागा असा वाचला: राणींचे पती आणि त्यांचे पिता म्हणजे जवळजवळ निश्चितच पुळुमावी आणि रुद्रदामन; जावई आणि सासरे. भांडारकर यांनी मात्र रुद्रदामन यांनी जीवदान दिलेल्या राजांचे दुसरेच नाव घेतले: यज्ञश्री सातकर्णी. तर दोन खडक एकच कहाणी दोन बाजूंनी सांगतात. नाशिकच्या डोंगरावर एक माता आपल्या पुत्राचा ध्वज अजिंक्य म्हणते. जुनागडच्या खडकावर एक महाक्षत्रप दक्षिणापथाच्या एका सातकर्णींना दोनदा हरवतात, आणि जवळच्या नात्यामुळे त्यांना सोडून देतात. मातेचे लेणे आणि रुद्रदामन यांचे सरोवर यांची पूर्ण कहाणी ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात, ‘आईचे लेणे, राजाचे सरोवर’ या कथेत सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: सेनार यांनी संपादित केलेला नाशिक क्रमांक २ हा लेख आणि कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला रुद्रदामन यांचा जुनागड शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ८ (१९०५-०६); बर्जेस, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ४ आणि ५ (१८८३), यांतील ब्यूलर यांचे अनुवाद, नाशिक क्रमांक १४ आणि कान्हेरी क्रमांक ११; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’ (१८९५), पृष्ठे १८-१९, २८-२९; रॅप्सन, ‘कॅटलॉग ऑफ द कॉइन्स ऑफ द आंध्र डायनॅस्टी’ (१९०८), विभाग ४६; स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’ (१९२४), पृष्ठ २२२; आणि फर्ग्युसन आणि बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठ २६४. कीलहॉर्न रुद्रदामन यांच्या लेखाचा काळ सुमारे इ.स. १५१ किंवा १५२ ठरवतात. भांडारकर गौतमीपुत्रांचे निधन वर्ष १८ आणि २४ यांच्या दरम्यान ठेवतात; गावाचे दान ते “धनकटकाचे स्वामी” म्हणून गौतमीपुत्रांचेच मानतात, आणि कान्हेरीच्या राणींना यज्ञश्री यांच्या पुत्राच्या पत्नी मानतात. रॅप्सन यांच्याप्रमाणे स्मिथ यांच्या मतेही रुद्रदामन यांनी आपले जावई पुळुमावी यांना हरवले. कोणते सातकर्णी, हे जाणण्याचे कोणतेही साधन नाही, असे फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांनी लिहिले.