भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
‘पेरिप्लस’मधील दख्खनची बंदरे
किनाऱ्याकडे निघालेल्या गाड्या
रस्ते नसलेल्या मोठमोठ्या प्रदेशांतून गाड्या बारिगाझा बंदराकडे उतरत. पैथानाहून त्या भरपूर लाल अकीक आणत. तगरहून त्या पुष्कळ साधे कापड, सर्व प्रकारची मलमल आणि मॉलो कापड आणत. असे सांगते ‘एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस’. हे किनाऱ्यांचे आणि तिथल्या बाजारपेठांचे एक ग्रीक वर्णन आहे. त्याचा लेखक “आमच्या व्यापारासाठी” खाली आणल्या जाणाऱ्या मालाबद्दल लिहितो, आणि इजिप्तहून बारिगाझाला येणाऱ्या जहाजांबद्दलही. त्याचे अनुवादक डब्ल्यू. एच. शॉफ त्याचा काळ इ.स. ६० ठरवतात. बारिगाझा म्हणजे आजचे भडोच. पैथाना आणि तगर ही आत, आंध्र राजांच्या, सातवाहनांच्या, प्रदेशात होती. गाड्या ज्या वाटेने जात, ती “आंध्र राज्याचा मोठा राजमार्ग होती”.
‘पेरिप्लस’मधील दख्खनची बंदरे
दक्षिणेचा देश
‘पेरिप्लस’ म्हणतो, बारिगाझाच्या पुढे किनारा दक्षिणेकडे जातो, आणि म्हणून या देशाला दखिनाबादेस म्हणतात; कारण तिथल्या लोकांच्या भाषेत “दखनोस” म्हणजे दक्षिण. आतल्या भागात वाळवंटे आणि मोठे पर्वत आहेत, आणि ते रानटी जनावरांनी भरलेले आहेत: बिबटे, वाघ, हत्ती, प्रचंड साप. आणि गंगेपर्यंत अनेक दाट वस्तीची राष्ट्रे आहेत. या देशातल्या बाजारपेठांपैकी दोन ठळक आहेत. पैथाना बारिगाझाच्या दक्षिणेला सुमारे वीस दिवसांच्या प्रवासावर आहे; तिथून सुमारे दहा दिवस पूर्वेला “आणखी एक फार मोठे नगर” आहे, तगर. पैथाना म्हणजे गोदावरीकाठचे पैठण, दख्खनमधल्या सर्वांत जुन्या नगरांपैकी एक. इ.स.पू. दुसऱ्या शतकातले शिलालेखही प्रतिष्ठानचा राजा आणि तिथले व्यापारी यांचा उल्लेख करतात; प्रतिष्ठान हे पैठणचे संस्कृत नाव.
‘पेरिप्लस’मधील दख्खनची बंदरे
बारिगाझाच्या बाजारात
‘पेरिप्लस’ म्हणतो, बारिगाझाचे आखात आणि त्याला लागून असलेला किनारा म्हणजे “नंबानस यांच्या राज्याची आणि सगळ्या भारताची सुरुवात”. नंबानस म्हणजे नहपान असावेत, असे मानले जाते; ते शक राज्यकर्ते, “ज्यांनी क्षत्रपांची वंशावळ स्थापन केली”. या बाजारात इटालियन मद्य येई, आणि सोन्याची व चांदीची नाणी येत; ती देशी चलनात बदलून घेतली की नफा होई. आणि राजासाठी फार महागडी चांदीची भांडी, गाणारी मुले, आणि जनानखान्यासाठी सुंदर कुमारी येत. इथून बाहेर जात हस्तिदंत, लाल अकीक, रेशमी कापड आणि पिंपळी; आणि देशातल्या बाजारपेठा जे जे खाली पाठवत, ते सगळे. ‘पेरिप्लस’ म्हणतो, इजिप्तहून या बंदराकडे निघालेल्या जहाजांचा प्रवास साधारण जुलै महिन्याच्या सुमारास चांगला होतो.
‘पेरिप्लस’मधील दख्खनची बंदरे
लांबचा रस्ता
बारिगाझाचा रस्ता लांब होता. एकट्या पैठणपासूनच तो रस्त्याने सुमारे २४० मैल होता: ‘पेरिप्लस’चे वीस दिवस, दिवसाला बारा मैल. फ्लीट हा मार्ग बंगालच्या उपसागरापासून, पैठणमधून, अजिंठ्याच्या डोंगरांपर्यंत नेतात. तिथून खरी अडचण सुरू होई: पश्चिम घाटातून शंभर मैल उतरून बारिगाझापर्यंत. शॉफ यांना वाटले, हा रस्ता इतका दूर जायची गरज नव्हती; त्याचा नैसर्गिक शेवट मुंबई बंदरातले कल्लिएना होते. पश्चिम किनाऱ्यासाठी शक सेनापती आणि आंध्र राजे निदान शंभर वर्षे लढत होते. आणि त्यांच्या वाचनात, गुजरातमधल्या शक सत्तेने कल्लिएना बंदराच्या वाटेत अडथळा आणला. त्यामुळे डोंगरांतून बारिगाझाकडे जाणारा लांब, कंटाळवाणा रस्ता धरणे भाग पडले.
‘पेरिप्लस’मधील दख्खनची बंदरे
पहाऱ्यात
बारिगाझानंतर ‘पेरिप्लस’ किनाऱ्यावरच्या बाजारपेठा क्रमाने सांगतो: आधी सुप्पारा, मग कल्लिएना नगर, मग आणखी अनेक; आणि काही बेटे, जिथे “चाचे आहेत”. कल्लिएना म्हणजे आजचे कल्याण. ते मोठ्या व्यापाराचे ठिकाण असले पाहिजे, असे रा. गो. भांडारकर यांना वाटले; कारण कान्हेरीच्या लेण्यांत नावे असलेले अनेक दाते तिथे राहणारे व्यापारी होते. कल्लिएना कसे हात बदलत गेले, ते ‘पेरिप्लस’ सांगतो. थोरल्या सारगानस यांच्या काळात कल्लिएना एक अधिकृत बाजारपेठ झाले, असे तो म्हणतो. सातकर्णी हे नाव धारण करणाऱ्या आंध्र राजांपैकी एक म्हणजे सारगानस, असे शॉफ यांनी मानले. मग हे बंदर सँडानेस यांच्या ताब्यात गेले. ते कोण होते, याबद्दल विद्वानांचे एकमत झाले नाही. शॉफ यांच्या मते ते आणखी एक सातकर्णी, सुंदर सातकर्णी; व्हिन्सेंट स्मिथ यांच्या मते ते कदाचित एक शक अधिकारी असावेत. तेव्हापासून, ‘पेरिप्लस’ म्हणतो, “या बंदरात फार अडथळे येतात, आणि तिथे उतरणाऱ्या ग्रीक जहाजांना कधी कधी पहाऱ्यात बारिगाझाला नेले जाते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस’, अनुवादक डब्ल्यू. एच. शॉफ (१९१२), विभाग ४१, ४८-५३, पृष्ठे ३९-४४, आणि विभाग ५१-५२ वरच्या शॉफ यांच्या टिपा; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ४२-४३; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ २२६. शॉफ हस्तलिखितातले सँडानेस हे नाव बदलून सँडारेस करतात, आणि मंबारस हे नंबानस; सारगानस म्हणजे बहुधा अरिष्ट सातकर्णी (सुमारे इ.स. ४४-६९) असे ते मानतात, तर स्मिथ त्यांना बहुधा तिसरे राजे सातकर्णी मानतात. शॉफ यांच्या टिपांमध्ये फ्लीट तगर हे तेर येथे ठेवतात; भांडारकर यांनी धारूर सुचवले.