भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
सातवाहन: एका दृष्टिक्षेपात
मूर्तीवरचे नाव
नाणेघाटातल्या एका लेण्यात एका राजघराण्याच्या संस्थापकांची मूर्ती उभी आहे. तिच्यावर त्यांचे नाव कोरलेले आहे: सिमुक सातवाहन. त्यांच्या नंतरचे राजे कृष्ण स्वतःला “सातवाहनांच्या कुळातले” म्हणवत. पिढ्यान्पिढ्यांनंतर त्यांचे एक दूरचे वंशज, गौतमीपुत्र सातकर्णी, हेही तसेच म्हणवत. या राजांच्या नाण्यांची सूची करणाऱ्या ई. जे. रॅप्सन यांच्या मते, बहुधा इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकाच्या साधारण अखेरीपर्यंत या घराण्याकडे “सुरुवातीपासून सर्वोच्च सत्ता अखंड” होती. हेच सातवाहन. पुराणांतल्या राजांच्या याद्यांत त्यांना आंध्र म्हटले आहे. रा. गो. भांडारकर यांच्या हिशेबाने त्यांनी सुमारे तीन शतके दख्खनवर राज्य केले. आंध्र हे एक राजघराणे होते, तसेच एक लोकही होते. चंद्रगुप्त मौर्यांच्या काळात आंध्रांकडे भारताच्या पूर्व भागात गोदावरी आणि कृष्णा नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश होते. ते एक द्राविड लोक होते. ऐतरेय ब्राह्मण या फार प्राचीन ग्रंथात त्यांचा उल्लेख आहे. आज तेलुगू बोलणारी मोठी लोकसंख्या त्यांचीच वारस आहे. त्यांच्या प्रदेशात अनेक गावांखेरीज तटबंदीची तीस नगरे होती. त्यांच्या सैन्यात एक लाख पायदळ, दोन हजार घोडेस्वार आणि एक हजार हत्ती होते. हे सैन्य चंद्रगुप्तांच्या स्वतःच्या सैन्याखालोखाल होते, असे म्हटले जाई. तेव्हा त्यांची राजधानी कृष्णेच्या खालच्या प्रवाहावरचे श्रीकाकुलम होती, असे मानले जाते. हे राष्ट्र उघडच स्वतंत्र होते.
सातवाहन: एका दृष्टिक्षेपात
स्मरणातले राजे
पुराणे ही वंशावळ भविष्यकाळात, भविष्यवाणीसारखी सांगतात. सिमुक “२३ वर्षे राजे राहतील”. त्यांचे धाकटे बंधू कृष्ण १० वर्षे, आणि मग “त्यांचे पुत्र” श्री सातकर्णी १० वर्षे. त्यांच्या मागून आणखी अनेक राजे येतात. त्यांत एक हाल आहेत, जे “५ वर्षे राजे राहतील”, आणि गौतमीपुत्र आहेत, जे २१ वर्षे राज्य करतील. भांडारकर यांच्या वृत्तांतात या घराण्याची सत्ता एकदा खंडित झाली. काही काळ शक जमातीच्या परकीयांनी सातवाहनांकडून दख्खन हिरावून घेतले. त्या जेत्याचे तिथले क्षत्रप होते नहपान. नहपानांच्या शेवटच्या ज्ञात तारखेनंतर काही वर्षांनी नहपान किंवा त्यांचे वारस गौतमीपुत्र किंवा पुळुमावी यांच्याकडून पराभूत झाले असतील. तसे असेल, तर परकीयांनी हा देश फक्त सुमारे त्रेपन्न वर्षे धरला होता. रॅप्सन मात्र असा कोणताही खंड मोजत नाहीत.
सातवाहन: एका दृष्टिक्षेपात
राज्याचे दोन भाग
हे घराणे किती काळ टिकले? भांडारकर यांनी तो काळ इ.स.पू. ७३ ते सुमारे इ.स. २१८ असा ठरवला. व्ही. ए. स्मिथ यांच्या मते राजांची ही लांब मालिका सुमारे इ.स. २२५ मध्ये संपली. पुराणांनी दिलेली ४५६ किंवा ४६० वर्षे, म्हणजे साडेचार शतके, हा आकडा त्यांना “मूलतः अचूक” वाटला. घराण्याच्या अखेरीजवळ यज्ञश्री आले. त्यांच्या शिलालेखांवरून आणि नाण्यांवरून दिसते, की त्यांनी पूर्वेकडच्या आणि पश्चिमेकडच्या संपूर्ण आंध्र राज्यावर राज्य केले. त्यांच्यानंतर साम्राज्याचे भाग झालेले दिसतात. पुराणे त्यांच्यानंतर तीन राजे सांगतात. त्यांपैकी एक नाव आंध्र देशात सापडलेल्या काही उत्तरकालीन नाण्यांवर वाचता येईल. म्हणून नंतरच्या सातवाहनांनी पूर्वेकडच्या प्रांतांवर राज्य चालू ठेवले, असे मानायला काही आधार आहे. पश्चिमेकडचे प्रांत आता सातकर्णींच्या दुसऱ्या एका घराण्याच्या ताब्यात होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ३६; एफ. ई. पार्जिटर, ‘द पुराण टेक्स्ट ऑफ द डायनॅस्टीज ऑफ द कलि एज’ (१९१३), पृष्ठे ७१-७२; ई. जे. रॅप्सन, ‘कॅटलॉग ऑफ द कॉइन्स ऑफ द आंध्र डायनॅस्टी, द वेस्टर्न क्षत्रपाज ...’ (ब्रिटिश म्युझियम, १९०८), प्रस्तावनेची पृष्ठे ४२-४३; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे २१७-२१८ आणि २२४. जी. ब्यूलर यांनी नाणेघाटच्या शिलालेखांवरील आपल्या लेखात (‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ५, १८८३, पृष्ठे ७२-७३) अक्षरांवरून ते लेख आणि कृष्णांचा नाशिकचा लेख इ.स.पू. २००-१५० या काळातले ठरवले. भांडारकर यांची त्रेपन्न वर्षे शक संवत परकीय जेत्याने सुरू केला, या गृहीतावर आधारलेली आहेत. रॅप्सन उत्तरकालीन नाण्यांवरचे नाव श्रीचंद्र असे वाचतात.