भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
सिमुक आणि अखेरचे कण्व
पृथ्वी आंध्रांकडे जाईल
सातवाहनांच्या आधीची राजघराणी पुराणांत दिलेली आहेत. चंद्रगुप्तांनी स्थापलेल्या मौर्य घराण्याने उत्तर भारतावर १३७ वर्षे राज्य केले. मग त्यांच्या शेवटच्या राजांचा त्यांच्याच सेनापतींनी, पुष्यमित्रांनी, खून केला. पुष्यमित्रांनी शुंग घराणे स्थापले; त्याच्या हाती सत्ता ११२ वर्षे होती. शुंगांनंतर कण्व घराणे आले; त्याची सत्ता पंचेचाळीस वर्षे होती. पुढे काय घडले, ते पुराणे भविष्यकाळात, भविष्यवाणीसारखे सांगतात: वसुदेव नावाचे एक मंत्री विलासी शुंग राजे देवभूमी यांना बळाने उलथून टाकतील, आणि स्वतः राजे होतील. ते आणि त्यांच्या घराण्यातले त्यांच्या मागचे तिघे, असे एकूण चार कण्व ब्राह्मण ४५ वर्षे पृथ्वीचा उपभोग घेतील. शेजारचे राजे त्यांच्या अंकित राहतील. त्यांतले शेवटचे असतील सुशर्मा. मग “पृथ्वी आंध्रांकडे जाईल”. “आंध्र सिमुक आपल्या जातभाईंसह, सुशर्मा यांचे सेवक, कण्वायनांवर आणि त्यांच्यावर (सुशर्मा यांच्यावर) चाल करतील, शुंगांच्या सत्तेचे अवशेष नष्ट करतील, आणि ही पृथ्वी मिळवतील.” सिमुक २३ वर्षे राजे राहतील. म्हणजे पुराणांच्या मते, ज्यांनी कण्वांचा अंत केला, तेच आंध्र घराण्याचे पहिले राजे. पण पुराणे वाचणाऱ्या सगळ्यांचाच यावर विश्वास बसला नाही.
सिमुक आणि अखेरचे कण्व
दोनशे वर्षांचे अंतर
सगळे एकाच प्रश्नावर अवलंबून आहे: सातवाहनांचा उदय केव्हा झाला? व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी कण्वांचा शेवट सुमारे इ.स.पू. २८ किंवा २७ मध्ये ठेवला. शेवटच्या कण्व राजांना आंध्र किंवा सातवाहन घराण्याच्या एका राजांनी ठार मारले. तोपर्यंत त्या घराण्याचा प्रदेश दख्खनभर, एका समुद्रापासून दुसऱ्या समुद्रापर्यंत पसरला होता. पण स्मिथ यांच्या मते हे घराणे स्वतः त्याहून कितीतरी जुने होते. सिमुक नावाच्या राजांच्या नेतृत्वाखाली त्याचा उदय सुमारे इ.स.पू. २४० किंवा २३० मध्ये झाला होता; महान सम्राट अशोक यांच्या मृत्यूनंतर लगेच, किंवा त्याआधीही. या तारखांनुसार, शेवटचे कण्व मरण पावले त्याच्या सुमारे दोनशे वर्षे आधी हे घराणे उदयाला आले होते. म्हणून स्मिथ यांच्या मते सुशर्मा यांना मारणारे “सिमुक असणे मुळीच शक्य नाही”. ते या घराण्याच्या नंतरच्या तीन राजांपैकी कोणीतरी असले पाहिजेत; पण कोण, ते कोणीच सांगू शकत नाही. पुराणांचा पाठ संपादित करणाऱ्या पार्जिटर यांनीही सुचवले, की कण्वांना उलथून टाकणारे आंध्र “या पौराणिक वृत्तांतांत म्हटल्याप्रमाणे सिमुक नव्हते”.
सिमुक आणि अखेरचे कण्व
पेशव्यांसारखे
रा. गो. भांडारकर यांनी पुराणे वेगळ्या प्रकारे वाचली, आणि जेते म्हणून सिमुक यांनाच ठेवले. वायू आणि मत्स्य पुराणे इथे एक गोष्ट सांगतात, जी ती दुसऱ्या कोणत्याच घराण्याबद्दल सांगत नाहीत. आंध्रांच्या संस्थापकांनी फक्त कण्वांनाच नव्हे, तर “शुंगांच्या सत्तेचे जे काही उरले होते, तेही” उखडून टाकले, असे ती म्हणतात. आणि कण्वांना मुद्दाम “शुंगांचे सेवक” म्हटले आहे. म्हणून भांडारकर यांना वाटले, शुंग राजपुत्र दुबळे झाले, तेव्हा कण्वांनी सगळी सत्ता हाती घेतली, आणि ते “अर्वाचीन काळातल्या पेशव्यांसारखे” राज्य करू लागले. त्यांनी आपल्या धन्यांचे घराणे उखडून टाकले नाही; त्यांना फक्त नावाचे राजे ठेवले. आणि पेशव्यांप्रमाणेच तेही ब्राह्मण होते. म्हणजे ही दोन घराणी एकाच वेळी शेजारी शेजारी राज्य करत होती, आणि शुंगांच्या ११२ वर्षांतच कण्वांची ४५ वर्षे येतात. या हिशेबाने संस्थापक सिमुक यांनीच कण्वांचा आणि शेवटच्या शुंगांचा, दोघांचाही अंत केला; आणि सातवाहन इ.स.पू. ७३ मध्ये सत्तेवर आले.
सिमुक आणि अखेरचे कण्व
नाणेघाटातले सिमुक
पुराणांचे संस्थापकांच्या नावावरही एकमत नाही: एक त्यांना “सिंधुक” म्हणते, दुसरे “शिशुक”, तिसरे “सिप्रक”. जी. ब्यूलर यांचे मत असे, की ही सगळी एकाच नावाची रूपे आहेत. ते नाव विचित्र, संस्कृतेतर होते, आणि नकलकारांनी ते बिघडवले. ते नाव म्हणजे सिमुक. ते नाव दगडात कोरलेले आहे. नाणेघाटातल्या एका लेण्याच्या शिलालेखांत पहिले राजे आहेत सिमुक सातवाहन. नाशिकच्या लेण्यांतल्या लेखांत राजे स्वतःला “सातवाहनांच्या कुळातले” म्हणवतात. लेण्यांतले लेख या घराण्यातल्या अनेकांना सातकर्णी ही पदवी देतात, आणि पुराणांतल्या आंध्र राजांमध्येही ती पुन्हा पुन्हा येते. सिमुक सातवाहन हेच पुराणांच्या यादीतले “बहुधा पहिले राजे” आहेत, असा ब्यूलर यांचा निष्कर्ष. भांडारकर यांनाही हे पटले. ज्या राजांनी नाणेघाटचे लेणे खोदवले, त्यांनी त्यात स्वतःच्या आणि धाकट्या राजपुत्रांच्या मूर्ती करवल्या. त्यांनी संस्थापकांचीही मूर्ती तिथे करवली असणे सहज शक्य आहे, “आपल्या कुळाला प्रतिष्ठा देण्यासाठी”. दुसरे राजे कृष्ण यांच्या कारकिर्दीतला एक लेख नाशिकच्या एका लहान लेण्याच्या खिडकीवर आहे. ते लेणे तिथल्या एका अधिकाऱ्याने खोदवले: “सातवाहन कुळातले राजे कृष्ण यांच्या काळात हे लेणे करवले गेले”.
सिमुक आणि अखेरचे कण्व
भाऊ की पुत्र?
पुराणे कृष्णांना सिमुकांचे धाकटे बंधू, आणि तिसरे राजे सातकर्णी यांना कृष्णांचे पुत्र ठरवतात. पण नाणेघाटच्या लेखांत सातकर्णींचे नाव आहे, कृष्णांचे नाही. इथे पुराणांवर विश्वास ठेवावा, असे ब्यूलर यांना वाटले नाही. सातकर्णी कदाचित सिमुकांचेच पुत्र असतील, आणि आपले काका कृष्ण यांच्या मृत्यूनंतरच गादीवर आले असतील. “कारण वडिलांच्या मृत्यूच्या वेळी पुतण्या अल्पवयीन असेल, तर त्याच्याऐवजी काकाने राज्यकारभार हाती घेणे, ही भारतीय इतिहासातली फार सामान्य घटना आहे.” आणि “बळकावणाऱ्याची नोंद अर्थातच घेतली जाणार नाही.” तरीही त्यांनी “हा प्रश्न खुला ठेवणे” पसंत केले. ई. जे. रॅप्सन यांना वाटले, कृष्ण बहुधा सिमुकांचे बंधूच होते; आणि भारतीय रिवाजाप्रमाणे त्यावरून नाणेघाटात त्यांचे नाव का नाही, याचा पूर्ण उलगडा होतो. त्यांच्या मते, पहिल्या नावात नकलकारांनी केलेला बिघाड लक्षात घेतला, तर पुराणे पहिले तीन राजे आणि त्यांचा क्रम बरोबर देतात: सिमुक, कृष्ण, श्री सातकर्णी. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एफ. ई. पार्जिटर, ‘द पुराण टेक्स्ट ऑफ द डायनॅस्टीज ऑफ द कलि एज’ (१९१३), प्रस्तावनेचे पृष्ठ २६, टीप ३, आणि पृष्ठ ७१; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे २१६-२१९; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे २३-२५ आणि ३१; नाणेघाटच्या शिलालेखांवर जी. ब्यूलर, जेम्स बर्जेस यांच्या ‘रिपोर्ट ऑन द एलुरा केव्ह टेम्पल्स’मध्ये, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ५ (१८८३), पृष्ठे ६९-७२; सेनार यांनी संपादित केलेले नाशिक लेण्यांतील शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ८ (१९०५-०६), क्रमांक २२; आणि ई. जे. रॅप्सन, ‘कॅटलॉग ऑफ द कॉइन्स ऑफ द आंध्र डायनॅस्टी, द वेस्टर्न क्षत्रपाज ...’ (ब्रिटिश म्युझियम, १९०८), प्रस्तावनेचे पृष्ठ १९. स्मिथ कण्वांना मारणारे राजे क्रमांक ११, १२ किंवा १३ असल्याचे सांगतात; पार्जिटर क्रमांक १२ ते १४ पैकी एक. सेनार यांच्या वाचनात नाशिकचे लेणे “श्रमणांवरच्या अधिकाऱ्याने” करवले; जेम्स बर्जेस यांच्या ‘रिपोर्ट ऑन द बुद्धिस्ट केव्ह टेम्पल्स अँड देअर इन्स्क्रिप्शन्स’मध्ये (‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ४, १८८३) ब्यूलर यांनी समन नावाचा अधिकारी वाचला. पुराणे एकोणतीस किंवा तीस राजे आणि ४११ ते ४६० वर्षे मोजतात; भांडारकर यांनी तीस राजे आणि सुमारे ४५६ वर्षे स्वीकारली.