भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · सातवाहन
यज्ञश्री आणि जहाजाची नाणी
तांब्याच्या करंडकातला चेहरा
सोपाऱ्याच्या स्तूपात पंडित भगवानलाल इंद्रजी यांना तांब्याचा एक करंडक सापडला, आणि त्यात चांदीचे एक नाणे. स्तूप बांधला गेला, तेव्हाच ते अवशेषांबरोबर तिथे ठेवले गेले असणार, यात शंका नाही. नाण्यावर एका राजांचे सुबक मस्तक आहे, आणि त्याभोवती त्यांचे नाव आहे: “राजा गोतमीपुत्र श्री यज्ञ सातकर्णी यांचे”. ई. जे. रॅप्सन यांच्या काळी हे “एखाद्या आंध्र राजांचे नाण्यावरचे एकमेव ज्ञात व्यक्तिचित्र” होते; आंध्र म्हणजे सातवाहन घराणे, दख्खनचे राजे. व्हिन्सेंट स्मिथ यांच्या हिशेबाने, पुळुमावी राजांचे सुमारे इ.स. १५६ मध्ये निधन झाल्यानंतर यज्ञश्री हेच “एकमेव उल्लेखनीय आंध्र राजे” होते, आणि त्यांनी सुमारे इ.स. १६६ पासून एकोणतीस वर्षे राज्य केले.
यज्ञश्री आणि जहाजाची नाणी
उसने रूप
हे नाणे म्हणजे एक नक्कल आहे. त्याची चित्रे, त्याचा आकार आणि वजन, सगळे उज्जैनच्या क्षत्रपांच्या चांदीच्या नाण्यांसारखे आहे. हे क्षत्रप पश्चिमेकडचे परकीय राज्यकर्ते होते. यज्ञश्री यांची अशी फक्त तीन चांदीची नाणी तेव्हा माहीत होती. एका आंध्र राजांनी क्षत्रपांचे नाणे का पाडावे? सोपारा ही अपरांत प्रांताची प्राचीन राजधानी होती. आणि अपरांत प्रांत आधी रुद्रदामन यांच्या ताब्यात होता, हे जुनागडचा एक शिलालेख दाखवतो. यज्ञश्री यांनी तिथे क्षत्रपांच्या धर्तीवर नाणी का पाडली, हे समजायला रॅप्सन यांच्या मते एवढेच पुरेसे होते. स्मिथ यांना या नाण्यांत आणखी काही दिसले: त्यांच्या मते यज्ञश्री यांनी पश्चिमेकडच्या क्षत्रपांशी पुन्हा संबंध जोडले, हे ही नाणी सिद्ध करतात. शिवाय ती “बहुधा कुठे न नोंदलेल्या विजयांकडे बोट दाखवतात”. त्यांच्या मते आधीच्या एका राजांनी, पुळुमावी यांनी, गमावलेले काही प्रांत यज्ञश्री यांनी परत जिंकले.
यज्ञश्री आणि जहाजाची नाणी
दोन डोलकाठ्यांचे जहाज
दूर पूर्वेला, मद्रास आणि कडलोर यांच्या दरम्यान कोरोमंडल किनाऱ्यावर, शिशाची नाणी सापडतात. त्यांच्यावरचे चित्र वेगळे आहे. एका बाजूला एक जहाज आहे. दुसऱ्या बाजूला उज्जैनचे चिन्ह आहे. या चिन्हावरून आणि अक्षरांच्या उरलेल्या अवशेषांवरून ही आंध्र नाणी आहेत, हे निश्चित दिसते. ती कोणाची? त्यांपैकी फक्त एकाच नाण्यावर राजांचे नाव अर्धवट वाचता येते; त्यावर दोन डोलकाठ्यांचे जहाज आहे. ते नाव ‘पु-’ ने सुरू होते. म्हणून ही जहाजाची नाणी पुळुमावी यांनी पाडली, हे जवळजवळ निश्चित, असे रॅप्सन यांचे मत होते. तोवर तो किनारा त्याच्या नव्या राज्यकर्त्यांकडे, पल्लवांकडे, गेला होता असे दिसते. आणि त्यांना वाटले, की काही काळ आंध्रांचे राज्य त्यांच्या प्रदेशातही पोहोचले होते, हे ही नाणी दाखवतात. स्मिथ यांनी ती नाणी बहुधा यज्ञश्री यांची मानली. यज्ञश्री यांची कांस्याची आणि शिशाची अनेक ओबडधोबड नाणी हे त्यांच्या पूर्वेकडच्या प्रांतांचे चलन होते. स्मिथ यांच्या मते “जहाजाचे चित्र असलेली काही नाणी” बहुधा त्यांच्याच कारकिर्दीतली होती, आणि ती सुचवतात, की “यज्ञश्री यांची सत्ता फक्त जमिनीपुरती नव्हती”. ते जहाजच समुद्रमार्गे चालणाऱ्या वाहतुकीची साक्ष देते; आणि त्या किनाऱ्यावर सापडणारी अनेक रोमन नाणीही तीच साक्ष देतात.
यज्ञश्री आणि जहाजाची नाणी
त्यांच्या कारकिर्दीतली दाने
पश्चिमेकडची लेणी या राजांच्या कारकिर्दीची वर्षे जपून ठेवतात. त्यांच्या सातव्या वर्षी नाशिकला एका तपस्व्यांचे लेणे पूर्ण झाले. बोपकी या तपस्व्यांनी ते सुरू केले होते, आणि अपुरे सोडले होते. ते पूर्ण करून भिक्षूंना दिले वसू यांनी. त्या एका महासेनापतींच्या पत्नी होत्या. त्यांच्या सोळाव्या वर्षी कान्हेरीला कल्याणच्या एका व्यापाऱ्याने आपल्या कुटुंबासह एक लेणे आणि एक मंडप खोदवला. भिक्षूंच्या वस्त्रांसाठी त्याने त्यांच्यापाशी पैसेही ठेवले. त्यांचे लेख एकमेकांपासून खूप दूर आहेत: पश्चिमेला नाशिक आणि कान्हेरी येथे, आणि पूर्वेला कृष्णा जिल्ह्यातल्या चिन्ना येथे. चिन्नाचा लेख त्यांच्या सत्ताविसाव्या वर्षाचा आहे. यावरून त्यांनी किमान सत्तावीस वर्षे राज्य केले हे सिद्ध होते. त्यांची नाणी आंध्र देशात, मध्य भारतातल्या चांदा जिल्ह्यात आणि सोपाऱ्यात सापडतात.
यज्ञश्री आणि जहाजाची नाणी
अंधारात
पूर्वेकडचे आणि पश्चिमेकडचे दोन्ही प्रांत हाती ठेवणारे शेवटचे राजे यज्ञश्रीच होते, असे दिसते. पुराणे आपली आंध्र राजांची यादी काही छोट्या कारकिर्दींनी संपवतात. आंध्र नावे असलेली शेवटची नाणी पूर्वेकडची आहेत. पश्चिमेला आणि दक्षिणेला सातकर्णींच्याच आणखी एका कुळाने, चुटूंनी, कान्हेरी आणि बनवासी ताब्यात ठेवली. ते आधी मांडलिक होते, आणि यज्ञश्री यांच्यानंतर साम्राज्य उतरणीला लागले तेव्हा पुढे आले, असे रॅप्सन यांना वाटले. कदंबांनी बनवासीचा प्रदेश त्यांच्याकडून घेतला. आणि नाशिकचा एका आभीर राजांचा लेख दाखवतो, की तिथे आंध्रांनंतर आभीर आले. खुद्द आंध्र देशात जग्गय्यपेटचा एक शिलालेख आहे. त्यात उत्तरेकडच्या वंशाचे एक घराणे सातवाहनांची जागा घेताना दिसते. स्मिथ यांच्या काळी या पडझडीची कारणे काहीच माहीत नव्हती, आणि तिसरे शतक हा भारताच्या इतिहासातल्या अंधाऱ्या कालखंडांपैकी एक होता. त्यांच्याच शब्दांत: “आणि म्हणून आंध्रांना अंधारात लोप पावू देण्यातच आपल्याला समाधान मानावे लागेल.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. जे. रॅप्सन, ‘कॅटलॉग ऑफ द कॉइन्स ऑफ द आंध्र डायनॅस्टी, द वेस्टर्न क्षत्रपाज ...’ (ब्रिटिश म्युझियम, १९०८), विभाग ५१, ५३-५६, ६७, ७२ आणि पृष्ठ २२; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे २२३, २२६; सेनार यांनी संपादित केलेला नाशिक क्रमांक २४ हा लेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ८ (१९०५-०६), पृष्ठ ९४; जेम्स बर्जेस, ‘रिपोर्ट ऑन द एलुरा केव्ह टेम्पल्स’, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’, खंड ५ (१८८३), यातील ब्यूलर यांचा कान्हेरी क्रमांक १५; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे २०-२१, ३५; आणि एफ. ई. पार्जिटर, ‘द पुराण टेक्स्ट ऑफ द डायनॅस्टीज ऑफ द कली एज’ (१९१३), पृष्ठ ७२. पुराणे ही वंशावळ विजय, चंद्रश्री आणि आणखी एक पुळुमावी यांच्यापाशी संपवतात: ४६० वर्षांत “३० आंध्र राजे”. सोपाऱ्याच्या नाण्यावर भांडारकर यांनी आणखी एक नाव वाचले, राजांचे पुत्र आणि राजप्रतिनिधी चतुरपण यांचे (रॅप्सन यांच्या मते हे वाचन चुकीचे). भांडारकर यांनी यज्ञश्री यांना महाराष्ट्रात अठरा किंवा एकोणीस वर्षे आणि धनकटकात एकोणतीस वर्षे दिली, सुमारे इ.स. २०२ पर्यंत.