भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
अशोकांनी नावे घेतलेले राजे, आणि खारवेलांच्या शिलालेखातला तमिळ संघ
माणसांसाठी आणि गुराढोरांसाठी औषधी
आपल्या स्वतःच्या राज्यात सर्वत्र, आणि सीमेवरच्या लोकांतही, राजांनी दोन प्रकारच्या उपचारांची सोय केली: माणसांसाठी उपचार, आणि गुराढोरांसाठी उपचार. जिथे औषधी वनस्पती नव्हत्या, तिथे त्या आणवून लावल्या. जिथे कंदमुळे आणि फळे नव्हती, तिथे तीही आणवून लावली. गुरांच्या आणि माणसांच्या उपयोगासाठी रस्त्यांच्या कडेने विहिरी खणल्या आणि झाडे लावली. असे अशोकांचा दुसरा गिरिलेख सांगतो. आपल्या धर्मलेखांत अशोक स्वतःला ‘देवानांप्रिय प्रियदर्शी’ म्हणवतात. आणि हा लेख सीमेवरच्या लोकांची नावे घेतो: “चोड, पांड्य, सतियपुत, केतलपुत, अगदी ताम्रपर्णीसुद्धा”. त्यांच्याबरोबर तो यवन राजा अंतियोग आणि त्याच्या शेजारच्या राजांचीही नावे घेतो; हा अंतियोग म्हणजे दुसरा अँटिओकस. चोड आणि पांड्य ही तमिळ देशातली दोन मोठी राजघराणी. चोड म्हणजे चोळ; तमिळमध्ये सोळ. ताम्रपर्णी हे सिलोन बेटाच्या जुन्या नावांपैकी एक. केतलपुत हे बहुधा ‘केरलपुत्र’ लिहिताना झालेली चूक असावी; या लेखाची दुसरी एक प्रत ‘केरलपुत्र’च वाचते. केरलपुत्र म्हणजे केरळचा, अर्थात मलबारचा, राजा.
अशोकांनी नावे घेतलेले राजे, आणि खारवेलांच्या शिलालेखातला तमिळ संघ
तमिळ संघ
दुसऱ्या एका राजांचा लेख तमिळांना शेजारी म्हणून नव्हे, तर धोका म्हणून पाहतो. तो आहे खारवेल यांचा हाथीगुंफा शिलालेख. खारवेलांनी मगधाच्या राजांना आपल्या पायांशी नमवले, असा या लेखाचा दावा आहे. ‘कलिंगाचे जिन’ म्हणवली जाणारी मूर्ती नंद राजांनी नेली होती; ती खारवेलांनी स्थापली, असेही लेख म्हणतो. आपल्या अकराव्या वर्षी, लेख म्हणतो, खारवेलांनी एका बाजारपेठेच्या नगरावर गाढवांचा नांगर फिरवला. आणि त्यांनी “त्रमिर देशांचा संघ पुरता फोडून टाकला”; तो संघ त्यांच्या देशाला “धोक्याचे कारण” झाला होता. त्रमिर म्हणजे तमिल, म्हणजेच तमिळ लोक. लेखातले काही अवघड शब्द त्याच्या संपादकांनी असे वाचले, की हा संघ एकशे तेरा वर्षे टिकला होता. खारवेलांचा लेख एका तमिळ राजांचेही नाव घेतो. पांड्य राजांकडून, तो म्हणतो, खारवेलांनी हत्ती, रत्ने आणि माणके आपल्या देशात आणवली, “आणि शेकड्यांनी पुष्कळ मोतीही”.
अशोकांनी नावे घेतलेले राजे, आणि खारवेलांच्या शिलालेखातला तमिळ संघ
ताम्रपर्णीपर्यंत
सीमेवरच्या लोकांपैकी एक नाव ओळखणे अधिक कठीण आहे. ई. हुल्श यांनी लिहिले तेव्हा सतियपुत “अजून नीटसा ओळखता आलेला” नव्हता. दे. रा. भांडारकरांनी हे नाव त्यांच्या काळातल्या मराठ्यांच्या सातपुते या आडनावाशी ताडून पाहिले. ‘पेरिप्लस’चे भाषांतरकार डब्ल्यू. एच. शॉफ यांना वाटले, की सतिय राज्य म्हणजे दक्षिण कोकण आणि कानडा यांचा किनारा असावा; तिथे चाच्यांचा सर्वांत जास्त उपद्रव होता. आपल्या तेराव्या गिरिलेखात अशोक स्वतःच्या एका विजयाविषयी सांगतात: “धर्माने मिळवलेला विजय”. हा विजय आपण पुन्हा पुन्हा मिळवला आहे, इथे स्वतःच्या राज्यात आणि सीमेवरच्या सर्व लोकांतही, असा त्यांचा दावा आहे. तो विजय, ते म्हणतात, यवन राजा अंतियोग राज्य करतो तिथे मिळवला आहे. आणि त्याच्याही पलीकडे, आणखी चार राजे राज्य करतात तिथेही: तुलमय, अंतेकिन, मक आणि अलिक्यशुदल. आणि तसाच तो दक्षिणेकडेही मिळवला आहे, जिथे “चोड आणि पांड्य” राज्य करतात, “अगदी ताम्रपर्णीपर्यंत”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. हुल्श, ‘इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ अशोक’ (‘कॉर्पस इन्स्क्रिप्शनम इंडिकॅरम’, खंड १, १९२५), प्रस्तावना पृष्ठ ३९, दुसरा गिरिलेख (गिरनार), पृष्ठे २-४ आणि टिपा ७-८, १० आणि ११, आणि तेरावा गिरिलेख (कालसी), पृष्ठ ४८; खारवेलांचा हाथीगुंफा शिलालेख, संपादक के. पी. जायस्वाल आणि आर. डी. बॅनर्जी, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड २० (१९२९-३०), पृष्ठ ८८ आणि टिपा; आणि ‘एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस’, अनुवादक डब्ल्यू. एच. शॉफ (१९१२), पृष्ठ २०४. लेखांच्या काही प्रती अंतियोग वाचतात, काही अंतियोक; दुसऱ्या गिरिलेखाच्या गिरनार प्रतीत अंतियक आहे. तेरावा गिरिलेख हा विजय सहाशे योजनांपर्यंत पोचल्याचे सांगतो. सतियपुतविषयी केर्न यांनी सातपुडा पर्वतरांग सुचवली, ब्यूलर यांनी पश्चिम भारतातला “सात्वतांचा राजा”, आणि ल्यूडर्स यांनी दाखवून दिले की “-पुत्त” याचा अर्थ पुष्कळदा “एखाद्या जमातीतला” असा असतो. ताम्रपर्णी ही तिनेवेल्ली जिल्ह्यातली एक नदीही आहे, असे हुल्श नोंदवतात. हाथीगुंफा लेखाचे संपादक संघाचे वय ११३ वर्षे वाचतात, १,३०० नव्हे.