भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
ऑगस्टसकडे गेलेले दूत
आठ नग्न सेवक
अँटिओक येथे दमास्कसचे निकोलॉस ऑगस्टस सीझरकडे पाठवलेल्या भारतीय राजदूतांना भेटले. त्यांनी त्यांच्यापैकी तिघांना पाहिले. दूतांच्या पत्रावरून दिसत होते, की ते आधी याहून जास्त होते. बाकीचे मरण पावले होते, ते मुख्यतः प्रवासाच्या लांबीमुळे. आठ नग्न सेवकांनी भेटी सादर केल्या. त्यांच्या कमरेला पट्टे होते, आणि अंगाला लावलेल्या लेपांचा सुगंध दरवळत होता. भेटींमध्ये एक भेट अशी होती, जिला निकोलॉस “जन्मापासूनच खांद्यापासून हात नसलेला एक हर्मीस” म्हणतात. तो आपण स्वतः पाहिला, असे ते सांगतात. शिवाय मोठे साप होते, आणि दहा हात लांबीचा एक नाग; तीन हात लांबीचे नदीतले एक कासव; आणि गिधाडापेक्षा मोठा एक तितर. निकोलॉस यांनी हे असे सांगितले, आणि स्ट्रॅबो यांनी तो वृत्तान्त भारताच्या आपल्या वर्णनात जोडला. हे दूत फार दुरून आले होते. पण कोणत्या राजांकडून?
ऑगस्टसकडे गेलेले दूत
चर्मपत्रावरचे पत्र
दूतांचे पत्र ग्रीक भाषेत, चर्मपत्रावर लिहिलेले होते. ते लिहिणारे होते पोरस. आपण “६०० राजांचे अधिपती” असलो, तरी सीझरच्या मैत्रीला आपण मोठे मोल देतो, असे त्यांनी लिहिले होते. सीझरला आपल्या मुलखातून हवे तिथून जाऊ देण्याची, आणि कोणत्याही चांगल्या कामात त्याला साहाय्य करण्याची त्यांची तयारी होती. स्ट्रॅबो यांना स्वतःला मात्र नावाविषयी इतकी खात्री नव्हती. त्यांच्या काळात इजिप्तहून भारताकडे जाणारे व्यापारी क्वचितच गंगेपर्यंत गेले होते. ते अडाणी लोक होते; पाहिलेल्या ठिकाणांविषयी लिहिण्याची त्यांची पात्रता नव्हती. मग स्ट्रॅबो राजांचे नाव घेतात: “भारतातल्या एका ठिकाणाहून आणि एका राजाकडून, पांडियनकडून, पण इतर लेखकांच्या मते पोरसकडून, सीझर ऑगस्टसकडे भेटी आणि एक शिष्टमंडळ आले.” म्हणजे दूतांचे पत्र पोरस हे नाव सांगते, आणि स्ट्रॅबो दोन नावे देतात: पांडियन, किंवा पोरस. पांडियन यांचे राज्य भारतीय द्वीपकल्पाच्या दक्षिण टोकाला होते, आणि त्याच्या राजधानीचे नाव मदुराई होते. प्लिनी, ‘पेरिप्लस’ आणि टॉलेमी या तिघांनीही त्या राज्याचे नाव घेतले आहे. नंतरच्या दोन इतिहासकारांनी दक्षिणेच्या राजांचीच नावे घेतली. व्ही. कनकसभै यांच्या मते, ऑगस्टसचे मित्र आणि साथीदार व्हावे, या इच्छेने पांड्य राजांनी त्याच्याकडे दोन शिष्टमंडळे पाठवली. पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार दुसऱ्या एका विद्वानांचे, वॉर्मिंग्टन यांचे, मत देतात. त्यांच्या मते त्या काळच्या तमिळ राजांपैकी प्रत्येकाने, चेर, पांड्य आणि चोळ राजांनी, आपापली स्वतंत्र शिष्टमंडळे पाठवली.
ऑगस्टसकडे गेलेले दूत
रोमच्या आठवणीत
रोमलाही असे दूत आठवत होते. स्युटोनियस सांगतात, रोमला केवळ ऐकून ठाऊक असलेल्या भारतीयांनी सम्राटाची मैत्री मागण्यासाठी स्वतःहून राजदूत पाठवले. फ्लोरस सांगतात, भारतीयांनी रत्ने, मौल्यवान खडे आणि हत्ती आणले. तरीही आपल्या प्रवासाची लांबी हीच सम्राटाची सर्वांत मोठी सेवा, असे ते मानत. ऑगस्टसने इ.स.पू. ३० मध्ये इजिप्त जिंकले, आणि भारताशी थेट सागरी व्यापार उभा करण्याचा प्रयत्न केला. सुरुवातीपासूनच रोमला भारतीय मालाची किंमत आपल्या मालाने चुकवता येत नव्हती. म्हणून रोमने नाणी पाठवली, आणि ती कधीच परत आली नाहीत. ऑगस्टसची दत्तक मुले गायस आणि ल्यूशियस यांची चित्रे असलेली त्याची नाणी भारतात मोठ्या संख्येने सापडतात. त्यांतली जवळजवळ सगळी मुलामा दिलेली आहेत. एका विद्वानांच्या मते ती दक्षिण भारताच्या व्यापारासाठीच पाडली गेली. तिथल्या लोकांना खरे आणि खोटे रोमन नाणे अजून ओळखता येत नाही, असे पाडणाऱ्यांना वाटत होते. पण श्रीनिवास यांच्या मते “तमिळ लोक फारच चतुर निघाले, कारण हा मूर्ख प्रयोग पुन्हा झाला नाही.”
ऑगस्टसकडे गेलेले दूत
चितेवरचे भारतीय
दूतांसोबत आलेल्या एकांचा प्रवास अथेन्स येथे संपला. स्ट्रॅबो तसे सांगतात, आणि निकोलॉस ती ऐकीव गोष्ट म्हणून सांगतात. स्ट्रॅबो त्यांना असे भारतीय तत्त्वज्ञ म्हणतात, ज्यांनी तिथे स्वतःला ज्वाळांच्या स्वाधीन केले, जसे पूर्वी अलेक्झांडरसमोर कलानोस यांनी केले होते. त्यांनी असे का केले, ते हा वृत्तान्त सांगतो. काही माणसे संकटात असे करतात, आपल्या दुःखातून सुटण्यासाठी; तर काही सुखात असताना. यांचे तसेच होते. तोवर त्यांचे सगळे चांगले चालले होते. आता आपण निघून जायला हवे, असे त्यांना वाटले; नाहीतर जगात अधिक काळ राहिलो, तर एखादे अनपेक्षित संकट आपल्यावर कोसळेल. म्हणून, हसत हसत, त्यांनी चितेवर उडी घेतली: नग्न, अंगाला लेप लावलेले, कमरेभोवती पट्टा बांधलेले. त्यांच्या थडग्यावर हे शब्द होते: “झार्मानोकेगस, बार्गोसाचे एक भारतीय, आपल्या देशाच्या रीतीप्रमाणे स्वतःला अमर करून, इथे विसावले आहेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘एन्शंट इंडिया ॲज डिस्क्राइब्ड इन क्लासिकल लिटरेचर’ (१९०१), स्ट्रॅबो १५.१.४ आणि १५.१.७२-७३, पृष्ठे ९-१० आणि ७७-७८, तिथल्या मॅक्क्रिंडल यांच्या टिपांसह; व्ही. कनकसभै, ‘द तमिळ्स एटीन हंड्रेड इयर्स अगो’ (१९०४), प्रकरण ३, पृष्ठ ३७; आणि पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार, ‘हिस्टरी ऑफ द तमिळ्स फ्रॉम द अर्लिएस्ट टाइम्स टु ६०० ए.डी.’ (१९२९), प्रकरण १८, पृष्ठे १९५-१९६. मॅक्क्रिंडल शिष्टमंडळाचे पोरस हे त्या नावाचे तिसरे राजपुत्र, पुरूच्या वंशातले, मानतात, आणि पांडियन हे नाव पांडूपासून आले, असे सांगतात. कनकसभै यांच्या मते ही शिष्टमंडळे ऑगस्टसला इ.स.पू. २६ मध्ये टेरॅकोना येथे आणि इ.स.पू. २० मध्ये सामोस येथे भेटली; आणि रोमन सैनिक मदुराईच्या दरवाजांवर पहारा देत होते.