भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
दिवसा आणि रात्री मदुराई
माजावर आलेला हत्ती
लांब, रुंद रस्त्यावर एक माजावर आलेला हत्ती आहे. त्याच्यापुढे आणि मागे शंख वाजतात, आणि त्याचा क्रोध उफाळून येतो. वादळात भोवऱ्यात सापडलेल्या जहाजासारखा तो उसळतो. तो आपल्या माहुतांना मारतो, पाठीवरच्या स्वारांना फेकून देतो, साखळ्या आणि खांब तोडतो, आणि मोकाट सुटतो. फुले, माळा, सुगंधी चूर्ण आणि विडे विकणारे धापा टाकू लागतात; दोन सैन्यांच्या मधोमध सापडलेल्या लोकांसारखे ते जिवाच्या भीतीने कापतात. तो निघून गेल्यावर ते पुन्हा आपला माल घेऊन महालांच्या सावलीत बसतात. कवी मांगुडी मरुदनार यांनी ‘मदुरैक्कांची’ या दीर्घ तमिळ कवितेत अशी मदुराई नगरी तिच्या राजांना दाखवली. ‘पत्तुप्पाट्टु’तल्या दहा दीर्घ गीतांपैकी ती एक. कवितेच्या शेवटी असलेली जुन्या संपादकांची ओळ सांगते, की त्यांनी ती तलैयालंगानम येथील लढाई जिंकणारे पांड्य राजे नेडुंजेळियन यांना उद्देशून गायली. खुद्द राजे या कवींचा उल्लेख आपल्या दरबारातल्या कवींचे प्रमुख म्हणून करतात. ही कविता म्हणजे उपदेश आहे. व्ही. कनकसभै तिला “यशाने धुंद झालेल्या एका अस्वस्थ आणि महत्त्वाकांक्षी योद्ध्याला” लिहिलेले, स्तुतीने रुचकर केलेले नीतिपर पत्र म्हणतात. आणि तिची सुरुवात स्तुतीनेच होते.
दिवसा आणि रात्री मदुराई
वाळूहूनही अधिक
“तुम्ही मित्रांची घराणी उंचावता, आणि द्वेष करणाऱ्या राजांना गादीवरून उतरवता,” कवी राजांना सांगतात. “अमृताचा तो उंच लोक जरी तुम्हाला दिला, तरी सर्व खोट्यापासून दूर असलेली आपली खरी मैत्री तुम्ही सोडणार नाही. “संहारक युद्धाचे स्वामी, माझे ऐका, आणि चिरायू व्हा!” मग ते राजांना इतर राजांविषयी सांगतात. त्यांनी भरपूर मांस आणि कडक ताडी यांच्या अखंड मेजवान्या केल्या. त्यांनी भाटांना हत्ती दिले, मित्रांसाठी किल्ले सर केले, आणि शत्रूंच्या देशांत हवे तिथे तळ ठोकले; पहाटे त्यांचे नगारे वाजत. “नगाऱ्यांचे आणि अनेक भाल्यांचे ते राजे, ज्यांनी या विशाल पृथ्वीवर राज्य केले आणि जे निघून गेले,” कवी म्हणतात, “गर्जणाऱ्या समुद्राच्या लाटा किनाऱ्यावर टाकतात त्या वाळूहूनही अधिक आहेत.” “म्हणून,” ते पुढे म्हणतात, आणि राजांचे जे आहे ते त्यांना दाखवतात. ढग पूर्व समुद्रातून पाणी पितात आणि डोंगरांवर बरसतात, आणि पुराने तलाव भरतात. ओल्या शेतांत भात इतका उंच उभा आहे, की त्यात हत्ती लपावा. डोंगरांत एक बलवान वाघ आपली शिकार करतो. किनाऱ्यावरून गर्जणाऱ्या समुद्राचे मोती येतात, शंख कापून केलेल्या बांगड्या येतात, आणि मोठ्या जहाजांचे खलाशी दूरदेशांहून आणतात ते घोडे येतात.
दिवसा आणि रात्री मदुराई
उंच महालांची नगरी
चमकत्या वाळूवर लहरी उमटवणाऱ्या वैयै नदीकाठी ती नगरी उभी आहे. नीलमण्यासारखा निर्मळ तिचा खंदक जमिनीत खोल गेला आहे. तिच्या भिंती आकाशाला भिडतात, आणि तिच्या प्राचीन वेशीचे दरवाजे तुपाने काळे पडले आहेत. तिचे महाल ढग खेळतात त्या डोंगरांइतके उंच आहेत, आणि तिचे लांब रस्ते गर्दीने गजबजलेल्या नद्यांसारखे आहेत. बाजारांवर ध्वज फडफडतात, डोंगरावरून कोसळणाऱ्या धबधब्यांसारखे: उत्सवांचे ध्वज, सर केलेल्या प्रत्येक किल्ल्याचे ध्वज, ताडीच्या दुकानांचे ध्वज. चांगल्या मनाच्या म्हाताऱ्या बायका खाऊच्या डब्या आणि सुगंधी फुले घेऊन घरोघरी जातात; त्यांचे पांढरे केस लांब वेणीत गुंफलेले असतात, काळ्या समुद्रातल्या पांढऱ्या शंखासारखे. तरुण स्त्रिया हळूच बाजूला सरकतात, टाळ्या वाजवतात, आणि अडाणी पुरुषांशी हसत थट्टामस्करी करतात. ढगांनी पाणी प्यायले तरी समुद्र आटत नाही, आणि नद्या ओतल्या तरी तो फुगत नाही. तसेच, पुष्कळ जण विकत घेतात तरी इथली गर्दी कमी होत नाही, आणि पुष्कळ जण माल आणतात तरी वाढत नाही. असा असतो दिवसाच्या बाजाराचा कोलाहल.
दिवसा आणि रात्री मदुराई
तराजूसारखी न्यायसभा
उन्हाचा ताप मंदावतो, तेव्हा श्रीमंत लोक संध्याकाळच्या आकाशासारखे लाल वस्त्र नेसून, सोन्याचे काम केलेल्या तलवारी घेऊन, वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांमागून बाहेर पडतात. त्यांना जाताना पाहण्यासाठी, वाजणारी पैंजणे घातलेल्या स्त्रिया गच्च्यांवर येतात. वाऱ्याने रुंद पडदे हलतात, आणि त्यांचे तेजस्वी चेहरे दिसतात आणि लपतात, ढगांमधल्या चंद्रासारखे. संध्याकाळच्या उत्सवात ढोल वाजतात, आणि भयंकर रूपाच्या, न मिटणाऱ्या डोळ्यांच्या, न कोमेजणाऱ्या फुलांच्या थोरांना नैवेद्य दाखवला जातो. त्यांचा नायक, कवी म्हणतात, हाती परशू घेतलेला तो उंचापुरा; त्यानेच पाचही एकत्र घडवले: पाणी, पृथ्वी, अग्नी, वारा आणि आकाश. पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार हे थोर म्हणजे देव, आणि त्यांचा नायक शिव, असे मानतात. डोंगर कोरून केल्यासारख्या ब्राह्मणांच्या वास्तूत ज्ञानी लोक वेद गातात. आणि तिथेच न्याय सांगणारी सभा बसते. ती भय, दुःख आणि लालसा दूर ठेवते, राग आणि आनंद यांपासून स्वतःला राखते, आणि तराजूच्या दांडीसारखी सरळ असते. आणि काविदी ही पदवी असलेले सल्लागार बरे-वाईट तपासतात, वाईटाला आळा घालतात, आणि प्रेम आणि न्याय कधी ढळू देत नाहीत.
दिवसा आणि रात्री मदुराई
पहिला प्रहर
रस्त्यांत शंख कापणारे, रत्ने पोखरणारे आणि सोनार, कापड विकणारे आणि चित्रकार यांची गर्दी असते. फणस, आंबे, मिठाई आणि मांस घालून शिजवलेला भात विकणारे पुष्कळांना खाऊ घालतात. पांढऱ्या शिडांची जहाजे माल उतरवतात त्या बंदरासारखा संध्याकाळचा बाजार गर्जतो. राग शांत झालेला सूर्य पश्चिमेच्या डोंगरामागे मावळतो, आणि दिवसाला आपल्याबरोबर घेऊन जातो. पूर्वेला पूर्ण चंद्र उगवतो, आणि रात्रीला दिवसाचे रूप येते. स्त्रिया मोठ्या घरांत उंच दिवे लावतात. गर्भवती स्त्रिया, पुढे दिवे नेले जात असताना, लांडोरींसारख्या हळुवार चालतात, आणि हात जोडून पूजा करतात. एका भागात लोक कुरिंजीची फुले घालतात, आणि कदंब वृक्षाच्या उंच वेल देवाची, मुरुगाची, पूजा करतात. ते प्रत्येक चौकात हातात हात घालून नाचतात, इतके की प्रत्येक रस्त्यात बोलणे, गाणे आणि नाच एकमेकांत मिसळून जातात. पहिला प्रहर सरल्यावर शंख शांत होतात. दुकाने आपले उंच दरवाजे बंद करतात. गोड पोळ्या विकणारे पेंगू लागतात आणि झोपी जातात, आणि उत्सवातले नर्तक विश्रांतीला आडवे होतात. शांत झालेल्या थंड समुद्रासारखे, झोपणारे गोडपणे डोळे मिटतात.
दिवसा आणि रात्री मदुराई
रात्रीचे पहारेकरी
मध्यरात्री भुते आणि पिशाच्चे फिरतात. तेव्हा, हत्तीच्या कातडीसारख्या काळ्याकुट्ट अंधारात, चोर बाहेर पडतात. त्यांच्यापाशी दगड आणि लाकूड कापतील अशा धारदार तलवारी असतात, आणि मांडीला खोचलेले छोटे खंजीर. ते वहाणा आणि निळे कमरपट्टे घालतात, आणि बारीक दोरीच्या शिड्या आणि जमीन पोखरायच्या छिन्न्या बरोबर आणतात. दागिन्यांच्या शोधात ते दबा धरून फिरतात. त्यांच्याविरुद्ध नगरीचे पहारेकरी फिरतात, हत्तीवर टपलेल्या वाघासारखे. त्यांचे डोळे झोपत नाहीत, आणि त्यांची मने भीत नाहीत. जाणकार त्यांच्या धैर्याची स्तुती करतात, आणि त्यांचे कौशल्य ग्रंथांत घालून दिलेले नियम पाळते. त्यांच्या बाणांपुढे कोणी टिकू शकत नाही. ते चोरांच्या लपण्याच्या जागा हुडकून काढतात. पाऊस लागून रथांच्या रस्त्यांवरून पाणी वाहत असते, त्या रात्रीसुद्धा ते विश्रांती न घेता उठतात, आणि आपल्या फेऱ्या घालतात. असा उरलेला रात्रीचा भाग, दिवस उजाडेपर्यंत, निर्भयपणे सरतो. मग, उमलत्या कमळात भुंगा गुंजारव करतो तसे, ब्राह्मण वेदांचे पठण करतात. वीणावादक गोडपणे तारा छेडतात. माहूत हत्तींना अन्नाचे गोळे भरवतात, कोंबडे आरवतात, हंस साद घालतात, आणि मोर केकारव करतात.
दिवसा आणि रात्री मदुराई
वाट्याला आलेला चांगला काळ
नगरीत येतात पळणाऱ्या शत्रूंनी रणांगणावर मागे टाकलेले हत्ती, आणि जळत्या गावांच्या उजेडात हाकून आणलेली गुरे. गंगा महानदी समुद्राला मिळते, तशी अमाप संपत्ती आत वाहत येते. अशी उभी आहे मोठ्या नावाची मदुराई, देवांच्या लोकाइतकी सुंदर. राजे उठतात आणि वस्त्रालंकार घालतात, आणि, कवी म्हणतात, एखाद्या निष्णात कलावंताने रंगवलेल्या चित्रासारखे दिसतात. सैन्याच्या दाटीत पडलेल्या वीरांना, आणि शत्रूचे हत्ती पकडणाऱ्यांना, ते त्यांच्या दर्जानुसार सोन्याच्या माळा देतात; “तुम्ही कोण?” असे कधी विचारत नाहीत. त्यांचे दार कधी बंद नसते. “सर्वांनी यावे! भाटांनी यावे, गायिकांनी यावे, कवींनी आणि नर्तकांनी यावे!” मागणाऱ्या सर्वांना ते उंच रथ देतात, आणि हत्ती. किती राजे राज्य करून निघून गेले, हे कवींनी राजांना सांगितले आहे. आणि ते आपल्या उपदेशाने कविता संपवतात. “तेजस्वी दागिन्यांच्या स्त्रिया सोन्याच्या पेल्यांतून तुम्हाला सुगंधी मद्य देत असताना, हे थोर राजे, तुमच्या वाट्याला मोजून आलेल्या या चांगल्या काळात रोज सुखाने राहा.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘पत्तुप्पाट्टु’ (दहा दीर्घ गीते), तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), ‘मदुरैक्कांची’ ओळी १३१-७८२ आणि शेवटची ओळ, आमच्या स्वतःच्या भाषांतरात; व्ही. कनकसभै, ‘द तमिळ्स एटीन हंड्रेड इयर्स अगो’ (१९०४), पृष्ठे १३३-१३७ आणि १९९-२००; आणि पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार, ‘हिस्टरी ऑफ द तमिळ्स फ्रॉम द अर्लिएस्ट टाइम्स टु ६०० ए.डी.’ (१९२९), पृष्ठे ४४९-४५१. कनकसभै मांगुडी मरुदनार यांचा काळ इ.स. ९०-१३० मानतात. श्रीनिवास या कवितेला, तिच्या एकूण रचनेत, ‘पट्टिनप्पालै’ची नक्कल म्हणतात; आणि राजांनी जिंकले असे कविता सांगते त्या “भाताच्या नावावरून ठेवलेल्या” गावाला ते नेल्लोर मानतात, तर नच्चिनार्क्किनियर यांनी ते सालियूर मानले होते.