भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
एलार राजांच्या उशाशी टांगलेली घंटा
घंटेपाशी आलेली गाय
राजांच्या पलंगाच्या उशाशी एक घंटा टांगलेली होती. तिला लांब दोरी होती, म्हणजे ज्याला न्यायनिवाडा हवा असेल, त्याला ती वाजवता यावी. एक गाय आली, आणि “मनातल्या कडवट दुःखाने” तिने ती दोरी ओढली. राजांचा एकुलता एक मुलगा रथातून तिस्स तलावाकडे निघाला होता. रस्त्यावर एक कोवळे वासरू आपल्या आईजवळ बसले होते. राजपुत्राच्या हातून नकळत रथाचे चाक त्याच्या मानेवरून गेले, आणि ते मेले. गायीने घंटा वाजवली, तेव्हा राजांनी त्याच चाकाने आपल्या मुलाचे शिर धडावेगळे करवले. सिलोनचा इतिहासग्रंथ ‘महावंश’ राजे एलार यांच्याविषयी असे सांगतो. तो सांगतो, एलार हे उच्च कुळातले दमिळ, म्हणजे तमिळ, होते. राज्य बळकावण्यासाठी ते चोळ देशातून आले. तिथे राज्य करणाऱ्या राजांवर मात करून त्यांनी चव्वेचाळीस वर्षे राज्य केले, “कायद्याचे तंटे आले की मित्र आणि शत्रू दोघांनाही सारखा न्याय देत.”
एलार राजांच्या उशाशी टांगलेली घंटा
साप आणि स्तूप
एकदा एका सापाने ताडाच्या झाडावरची एका पक्षिणीची पिल्ले खाल्ली. आई पक्षीण आली आणि तिने घंटा वाजवली. राजांनी सापाला आपल्यापुढे आणवले. त्याचे पोट फाडून आतून पिल्लू बाहेर काढले गेले; आणि मग “त्यांनी त्याला झाडावर टांगून ठेवायला लावले.” एलार, ‘महावंश’ म्हणतो, बुद्धांचे “अतुलनीय गुण जाणत नव्हते”. एकदा भिक्षूंना निमंत्रण द्यायला ते रथातून निघाले होते. तेव्हा त्यांच्या रथाच्या जोखडाचे टोक बुद्धांच्या एका स्तूपावर आदळले, आणि त्याचे पंधरा दगड फुटून निघाले. हे त्यांच्या हातून नकळत घडले होते. तरीही ते रथातून उडी मारून उतरले, रस्त्यावर लोटांगण घालून ओरडले, “त्या चाकाने माझेही शिर उडवा.” मंत्र्यांनी उत्तर दिले, आपले भगवान दुसऱ्याला इजा करणे मुळीच मान्य करत नाहीत; स्तूप पुन्हा उभारून भिक्षूंशी समेट करा. ते पंधरा दगड पुन्हा जागी बसवण्यासाठी राजांनी बरोबर पंधरा हजार कार्षापण खर्च केले.
एलार राजांच्या उशाशी टांगलेली घंटा
रात्रीचा पाऊस
एका म्हातारीने आपले तांदूळ उन्हात वाळत घातले होते. अवेळी पाऊस पडला, आणि ते भिजले. ती तांदूळ घेऊन गेली आणि घंटेची दोरी ओढली. राजांनी तिला परत पाठवले, आणि तिच्या गाऱ्हाण्याचा निवाडा करण्यासाठी उपवास धरला. “न्यायाने वागणाऱ्या राजाला योग्य वेळी पाऊस नक्कीच मिळतो,” असे त्यांना वाटले. पुढे काय घडले, ते ‘महावंश’च सांगतो. राजांच्या तपाच्या दाहाने, तो म्हणतो, त्यांच्याकडून नैवेद्य स्वीकारणारी देवता हैराण झाली. ही बातमी जगाच्या चार रक्षकांमार्फत सक्कापर्यंत पोचली, आणि सक्काने पर्जन्यदेवाला योग्य वेळी पाऊस पाडण्याची आज्ञा दिली. तेव्हापासून एलार यांच्या राज्यात कुठेही दिवसा पाऊस पडला नाही. आठवड्यातून एकदा, फक्त रात्रीच पाऊस पडे, आणि सगळीकडच्या लहानसहान टाक्यासुद्धा भरलेल्या असत. न्यायाच्या याच कथा मनुचोळ या एका प्राचीन चोळ राजांविषयीही सांगितल्या जातात. एका सुरुवातीच्या पांड्य राजांनी ढगांकडून पाऊस पाडवला, असेही सांगितले जाते. बेट आणि मुख्य भूमी यांची संस्कृती एकच होती, याची ही खात्रीची खूण आहे, असे एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांना वाटले.
एलार राजांच्या उशाशी टांगलेली घंटा
एलारांवर चालून आलेले राजे
एलारांवर राजे दुट्ठगामणी चालून आले. त्यांनी आपल्या भाल्यात एक पवित्र अवशेष बसवून घेतला होता; तो भाला त्यांच्यापुढे ध्वज म्हणून चाले. “धर्माचे वैभव वाढवण्यासाठी मी नदीपलीकडच्या देशात जाणार आहे,” असे ते भिक्षूंना म्हणाले. त्यांनी आपल्याबरोबर येण्यासाठी भिक्षू मागितले, “कारण भिक्षूंचे दर्शन हेच आमचे मंगल आणि आमचे रक्षण आहे”; भिक्षुसंघाने पाचशे भिक्षू दिले. मग ते आपल्या कंडुल हत्तीवर बसले, आणि प्रचंड सेना घेऊन रणांगणात उतरले. महियंगण येथे त्यांनी छत्त नावाच्या एका दमिळावर मात केली, आणि तिथल्या दमिळांना ठार मारले. दुसरा एक धूर्त आणि बलवान दमिळ चार महिने त्यांच्याशी झुंजला; शेवटी दुट्ठगामणींनी युक्तीने त्याला जिंकले. एकाच दिवसात त्यांनी सात दमिळ राजपुत्र जिंकले. त्यानंतर त्यांनी एकामागून एक कितीतरी सेनानायक जिंकले, प्रत्येकाला त्याच्याच गावात. “राज्यसुखाच्या आनंदासाठी माझे हे कष्ट नाहीत,” असे त्यांनी जाहीर केले. बुद्धांचा धर्म स्थिर करणे, हाच आपला सदैव प्रयत्न राहिला आहे, असे ते म्हणाले.
एलार राजांच्या उशाशी टांगलेली घंटा
दीघजंतूची झेप
दुट्ठगामणी लढायला आले आहेत, हे एलारांनी ऐकले. ते आपल्या मंत्र्यांना म्हणाले, “हे राजे स्वतः योद्धे आहेत, आणि खरोखरच पुष्कळ योद्धे त्यांच्यामागे आहेत. आपण काय करावे?” दीघजंतूच्या नेतृत्वाखाली त्यांच्या योद्ध्यांनी दुसऱ्या दिवशी लढाई देण्याचा निश्चय केला. आईच्या सल्ल्याने दुट्ठगामणींनी सैन्याच्या बत्तीस तुकड्या रचल्या. त्यांत त्यांनी छत्रधारी आणि राजाचे लाकडी पुतळे ठेवले. स्वतः ते सर्वांत आतल्या तुकडीत राहिले. एलार पूर्ण चिलखत घालून, आपल्या महापब्बत हत्तीवर बसून पुढे आले. लढाई सुरू झाली, तेव्हा, ‘महावंश’ सांगतो, बलाढ्य दीघजंतूने अठरा हात उंच हवेत झेप घेतली. त्याने तलवारीने राजाचा पुतळा चिरला, आणि पहिली तुकडी उधळून लावली. मग इतर तुकड्याही त्याने उधळल्या, आणि दुट्ठगामणी उभे होते त्या तुकडीवर तो धावून गेला. तिथे सूरनिमिल या योद्ध्याने आपले नाव पुकारून त्याला आव्हान दिले. संतापून दीघजंतूने त्याच्यावर झेप घेतली, आणि माणूस आणि ढाल दोघांनाही एकदम चिरावे म्हणून ढालीवर घाव घातला. सूरनिमिलने ढाल सोडून दिली. दीघजंतूने फक्त ढालच चिरली आणि तो खाली पडला; तेव्हा सूरनिमिलने उसळी घेऊन भाल्याने त्याला ठार मारले. दुट्ठगामणींच्या एका योद्ध्याने शंख फुंकला, आणि दमिळ सेना फुटली. एलार माघारी पळू लागले, आणि पुष्कळ दमिळ मारले गेले. तिथल्या तलावाचे पाणी मारल्या गेलेल्यांच्या रक्ताने लाल झाले.
एलार राजांच्या उशाशी टांगलेली घंटा
दक्षिण दरवाजापाशी
“एलारांना माझ्याशिवाय दुसरा कोणी मारणार नाही,” असे दुट्ठगामणींनी दवंडी पिटून जाहीर केले. शस्त्रे घेऊन, चिलखत चढवलेल्या कंडुल हत्तीवर बसून, त्यांनी अनुराधपुरच्या दक्षिण दरवाजापर्यंत एलारांचा पाठलाग केला, आणि तिथे दोघे राजे लढले. एलारांनी आपली बरची फेकली; दुट्ठगामणींनी ती चुकवली. मग दुट्ठगामणींनी कंडुलकडून एलारांच्या हत्तीला दातांनी भोसकवले, आणि आपली बरची फेकली. एलार तिथेच आपल्या हत्तीसह पडले. अशा रीतीने लंका एका छत्राखाली आली, असे ‘महावंश’ सांगतो. दुट्ठगामणी राजधानीत शिरले, आणि तिथे त्यांनी दवंडी पिटवली. योजनभर परिसरातल्या लोकांना एकत्र बोलावून त्यांनी एलार राजांचे अंत्यसंस्कार केले. एलारांचा देह जिथे पडला होता, त्याच जागी त्यांनी तो तिरडीसह जाळला. तिथे त्यांनी एक स्मारक बांधले, आणि तिथे पूजा व्हावी अशी आज्ञा दिली.
एलार राजांच्या उशाशी टांगलेली घंटा
दीड माणूस
नंतर, सुगंधी दिव्यांनी उजळलेल्या राजवाड्याच्या गच्चीवर बसून दुट्ठगामणी आपल्या विजयाकडे मागे वळून पाहत होते. त्यांना आनंद वाटला नाही, “कारण त्यामुळे लक्षावधींचा संहार झाला, हे त्यांना आठवत होते”. ‘महावंश’ सांगतो, आठ अर्हत आकाशमार्गाने त्यांचे सांत्वन करायला आले. यामुळे तुमच्या स्वर्गाच्या वाटेत कसलाही अडथळा येणार नाही, असे ते त्यांना म्हणाले. तिथे तुमच्या हातून फक्त दीड माणूस मारला गेला: एकाने त्रिशरण घेतले होते, दुसऱ्याने पंचशील स्वीकारले होते. “बाकीचे सगळे अश्रद्ध आणि दुराचारी होते, पशूंपेक्षा अधिक मोलाचे नव्हते.” आणि राजांचे समाधान झाले. तरीही तोच ‘महावंश’ दुट्ठगामणींच्या शत्रूचा मान राखतो. त्याच्या लेखकांना सत्य सांगायचे होते, असे त्याचे इंग्रजी भाषांतर करणाऱ्या विल्हेल्म गायगर यांना वाटले; कारण आपल्या लोकांच्या कट्टर शत्रूंचाही, एलारांसकट, त्यांनी निःपक्षपणे निवाडा केला. आणि एलार जिथे पडले, तिथे त्यांचे स्मारक उभे राहिले. “आणि आजही,” ‘महावंश’ सांगतो, “लंकेचे राजपुत्र या जागेजवळ आले, की या पूजेमुळे आपले वाद्यसंगीत थांबवतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘द महावंश’, अनुवादक विल्हेल्म गायगर (१९१२), प्रस्तावना पृष्ठ २०, आणि अध्याय २१.१३-३४ आणि २५.१-१७, ५२-७४ आणि १०१-११२; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘द बिगिनिंग्ज ऑफ साउथ इंडियन हिस्टरी’ (१९१८), पृष्ठे ३५२-३५४. ‘महावंशा’च्या आधारे अय्यंगार एलारांच्या राजवटीचा काळ इ.स.पू. १४४ ते १०१ ठरवतात. ते नोंदवतात, की लोकांतली तमिळ परंपरा त्यांना एलेल सिंगम म्हणून ओळखते, एका आधुनिक लेखकाने त्यांना कर्नाटक देशातले म्हटले आहे, आणि या “प्रबुद्ध पण राज्य बळकावणाऱ्या” राजांवरच्या विजयामुळे दुट्ठगामणींना सनातनी बौद्धांमध्ये मोठे श्रेय मिळाले.