भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
हत्तीच्या पायाखालची मुले
राजसभेत
हत्ती दिसला की येणारे रडू ही मुले विसरून गेली आहेत. डोक्यावर लहानशा शेंड्या असलेली ही चिमुकली पोरे राजसभेत इकडेतिकडे गोंधळून पाहत आहेत. त्यांच्या मनात एक नवेच दुःख आहे. एका तमिळ कवींनी त्यांना असे पाहिले. ‘पुरनानूरु’ हा तमिळ कवितांचा एक जुना संग्रह आहे; त्यातल्या पुरम ४६ मध्ये हे चित्र आहे. कवितेत कोणाचेही नाव नाही. कवितेखालची जुनी टीप मात्र नावे सांगते. कवी होते कोवूर किळार. त्यांनी हे गीत चोळ राजे किळ्ळी वळवन यांना उद्देशून गायले; टीप राजांना “कुळमुट्रम येथे मरण पावलेले” असे म्हणते. जुनी टीप सांगते, मलैयमान यांच्या मुलांना हत्तीच्या पायाखाली घातले, तेव्हा कवींनी हे गायले. इतिहासकार व्ही. कनकसभै याहून अधिक सांगतात. त्यांच्या वृत्तान्तात राजांनी मलैयमान या सरदारांचा “पराभव करून त्यांना ठार मारले”. मग त्यांच्या कोवळ्या वयाच्या मुलांना पकडले. हत्तींच्या पायाखाली तुडवून त्यांना मारायचा राजांचा बेत होता. वडिलांच्या मरणाविषयी जुनी टीप आणि कविता काहीच सांगत नाहीत.
हत्तीच्या पायाखालची मुले
काळही वेळ पाहतो
मुलांसाठी बोलणाऱ्या याच कवींनी या राजांच्या युद्धांचीही गीते गायली. पुरम ४१ या कवितेत ते राजांना म्हणतात: “काळसुद्धा आपली वेळ पाहतो. तुम्ही वेळ पाहत नाही. वाटेल तिथे तुम्ही संहार करता, आणि भाल्यांनी गच्च भरलेल्या सैन्यांतले थोर वीर नाश पावतात, हे युद्धात विजयी राजा!” ज्यांनी राजांचा राग ओढवून घेतला, त्यांच्या देशात विनाशाचे अपशकुन होतात, असे कवी गातात. आठही दिशांना उल्का पडतात. मोठ्या झाडांच्या पाने झडलेल्या लांब फांद्या वाळून जातात. पक्षी भीती वाटावी अशा आवाजात ओरडतात. माणसांना स्वप्न पडते, की आपले दात जमिनीवर गळून पडले. जागेपणी ते राजांच्या येण्याकडे डोळे लावून बसतात; त्यांना कसलाही आसरा नसतो. आपल्या मुलांच्या फुलांसारख्या डोळ्यांचे ते मुके घेतात, आणि बायकांपाशी आपले दुःख मोकळे करतात. “हे युद्धात बलाढ्य वळवा, वाऱ्यासोबत धावणाऱ्या आगीसारखी तुमची चाल!” तुमच्यापुढे त्यांचा देश हलकल्लोळात सापडतो, असे कवी गातात. तरीही याच कवींनी या राजांच्या दातृत्वाचीही गीते गायली. पुरम ७० मध्ये ते एका भाटाला सांगतात: राजांच्या नगरीला शिजवणारा अग्नी ठाऊक आहे; जाळणारा अग्नी ठाऊक नाही.
हत्तीच्या पायाखालची मुले
कवींना वाचवणारे कवी
कवींनी वाचवलेल्या आणखी एका जीवाची गोष्ट कनकसभै सांगतात; ती आधीच्या एका राजवटीतली. एक चोळ राजे आपल्या धाकट्या भावांशी लढत होते, आणि कोवूर किळार त्या भावांपैकी एकाच्या छावणीत होते. पुरम ४७ खालची जुनी टीप सांगते, राजांच्या बाजूने एक कवी उरैयूर नगरीत आले. हे हेर म्हणून आले आहेत, असे म्हणत त्यांना ठार मारण्याची तयारी झाली होती. तेव्हा कोवूर किळार यांनी गीत गायले, आणि त्यांचे प्राण वाचवले: “दात्यांची आठवण काढत कवी पक्ष्यांसारखे निघतात. ‘फार दूर आहे’ असे ते कधी म्हणत नाहीत; ओसाड रानामागून ओसाड रान ओलांडत जातात. न घडलेल्या जिभेने जमेल तसे गातात. जे मिळेल त्यात आनंद मानतात. आपल्या आप्तांना खाऊ घालतात. साठवून न ठेवता खातात, आणि हात आखडता न घेता देतात. मानासाठी झुरणारे हे दानावरचे जीवन दुसऱ्याचे वाईट करायला जाणते का? नाही जाणत. शत्रू खजील व्हावेत असे ते मान ताठ ठेवून चालते, आणि असेच सुखाने जगते. आणि उंच कीर्ती आणि पृथ्वीवर राज्य करण्याचे वैभव मिळवलेल्या तुमच्या लोकांसारखा थोरपणाही त्याच्यापाशी आहे.”
हत्तीच्या पायाखालची मुले
कबुतर
किळ्ळी वळवन यांच्यापुढे कोवूर किळार यांनी सुरुवात राजांच्याच एका पूर्वजापासून केली. इतिहासकार पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार ही कथा सर्वांच्या परिचयाची म्हणून सांगतात. एक घार एका कबुतराचा पाठलाग करत होती. कबुतराने शिबी राजांकडे आपल्याला वाचवण्याची याचना केली, आणि शिबी राजांनी आपल्या मांडीचे मांस कापून त्याचा एक तुकडा घारीला दिला. किळ्ळी वळवन यांच्या काळातल्या दोन कवींनी त्यांना शिबींचे वंशज म्हणून गायले आहे. त्यांच्यापैकी एक कवयित्री होत्या. त्या गातात, की या राजांचे पूर्वज एका कबुतराचे संकट दूर करण्यासाठी हस्तिदंती तराजूच्या पारड्यात बसले. श्रीनिवास यांनी नोंदवले आहे, की ही आख्यायिका आणि चोळांच्या वंशाविषयीची आणखी एक आख्यायिका याच कवितांत प्रथम दिसतात. अशा कथा त्या काळात रचल्या गेल्या, असे त्यांचे मत होते. राजसभेत कोवूर किळार यांनी आधी त्याच पूर्वजांचे नाव घेतले. मग ते मुलांविषयी बोलले.
हत्तीच्या पायाखालची मुले
मुलांना वाचवणारे गीत
कोवूर किळार यांनी गायले: “कबुतराचे दुःख दूर करणाऱ्या, आणि इतर पुष्कळ संकटेही निवारणाऱ्या राजांचे तुम्ही वंशज आहात. आणि हे? हे गार सावलीत राहणाऱ्यांपैकी आहेत. विद्येचे शेत नांगरून जगणाऱ्यांना दुःख होईल, या भीतीने ते आपले जे आहे ते वाटून मगच खातात. “हत्ती पाहून येणारे रडू ही चिमुकली विसरून गेली आहेत. नव्याच दुःखात ती गोंधळून सभेकडे पाहत आहेत. माझे ऐकले असेल, तर तुम्हाला हवे ते करा.” कनकसभै यांच्या मते, दयेच्या ज्या कृत्यांनी राजांच्या पूर्वजांची नावे प्राचीन गीतांत गाजली, त्यांची आठवण राजांना करून देऊन कवींनी त्या मुलांना वाचवले. कवितेखालची जुनी टीप तीन शब्दांत संपते: गाऊन त्यांना वाचवले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘पुरनानूरु’, जुन्या टिपांसह तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), पुरम ४१, ४६, ४७ आणि ७० (विकिस्रोतातील क्रमांक), आमच्या स्वतःच्या भाषांतरात; व्ही. कनकसभै, ‘द तमिळ्स एटीन हंड्रेड इयर्स अगो’ (१९०४), पृष्ठे ७५-७६ आणि २०१; आणि पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार, ‘हिस्टरी ऑफ द तमिळ्स फ्रॉम द अर्लिएस्ट टाइम्स टु ६०० ए.डी.’ (१९२९), पृष्ठे ४२१-४२४. कनकसभै कोवूर किळार यांचा काळ इ.स. १००-१३० मानतात, आणि वाचवलेल्या कवींना, इळंदत्तन यांना, “एक गरीब भाट” म्हणतात; पुरम ४६ मधल्या मुलांचे त्यांचे भाषांतर “विद्वानांना आश्रय देण्याबद्दल ज्याचे कुळ प्रसिद्ध आहे, त्याची मुले” असे आहे. पुरम ७० खालच्या जुन्या टिपेत कवींचे नाव कोवूर अळगियार असेही वाचले आहे. पुरम ४६ च्या शेवटच्या ओळीत विकिस्रोतावरील पाठात “केट्टनै” असे आहे; कनकसभै यांच्याप्रमाणे आम्ही ते “ऐकलेत” असे वाचले आहे.