भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
कोप्पेरुंचोळन आणि कधीही न भेटलेले मित्र
“तुमचे राजे कोण?”
“‘तुमचे राजे कोण?’ असे विचारलेत, तर हे माझे राजे. नव्या सुगीने भरलेल्या त्यांच्या चांगल्या देशात शेतमजूर गाळलेली कडक ताडी पितात, आणि मन भरेपर्यंत कासवाचा रस्सा खातात. भाजलेल्या चरबीदार माशांनी ते गाल भरतात. कधीही न थांबणाऱ्या उत्सवांसाठी दिवसाचे काम थांबते. भाटांच्या गरीब कुटुंबांची भूक ते पळवून लावतात. ते आहेत कोप्पेरुंचोळन. पोत्तियार यांच्याशी निर्दोष मैत्रीने जोडलेले ते रोज आमच्यासाठी मोकळे, मोठे हसू हसतात.” असे कवी पिसिरांदैयार यांनी चोळ राजे कोप्पेरुंचोळन यांच्याविषयी गायले, असे कवितेखालची जुन्या संपादकांची टीप सांगते. ही कविता ‘पुरनानूरु’ या तमिळ कवितांच्या जुन्या संग्रहात आहे. कवितेत ज्यांचे नाव येते, ते पोत्तियारही कवी होते, आणि राजांचे मित्र. पिसिरांदैयार यांनी दुसऱ्या एका कवितेत स्वतःच्या जीवनाविषयी गायले: “पुष्कळ वर्षे लोटली, तरी माझे केस पांढरे का झाले नाहीत, असे विचारता? माझी पत्नी चांगली आहे, आणि माझी मुले मोठी झाली आहेत. माझे सेवक माझ्या मनासारखे वागतात. राजे काही वाईट करत नाहीत, आणि रक्षण करतात. आणि मी राहतो त्या गावात पुष्कळ ज्ञानी माणसे आहेत, विद्येने परिपूर्ण, शांत आणि संयमी.” ते चोळ राजांना “आमचे राजे” म्हणत. तरीही ते दुसऱ्याच राजांच्या देशात राहत होते, आणि या दोघांची कधीही भेट झाली नव्हती.
कोप्पेरुंचोळन आणि कधीही न भेटलेले मित्र
राजांवर उठलेले दोघे
एकदा कोप्पेरुंचोळन आपल्याच मुलांशी युद्ध करायला उठले, असे जुनी टीप सांगते. का, ते टीप सांगत नाही. तेव्हा एका कवींनी राजांपुढे गीत गायले, आणि असा समेट घडवला: “विजयी राजे, तुमच्यावर चालून आलेल्या त्या दोघांचा विचार करा! ते तुमचे जुने शत्रू नाहीत, आणि तुम्हीही त्यांचे शत्रू नाहीत. तुम्ही थोरांच्या लोकात गेलात, की तुम्ही मागे ठेवलेले सारे त्यांचेच होणार. अल्पबुद्धीचे हे तरुण तुमच्याकडून हरले, तर तुमची ही मोठी संपत्ती कोणासाठी उरणार? आणि तुम्ही त्यांच्याकडून हरलात, तर कलंक कायमचा राहील, आणि तुमची थट्टा करणारे आनंद मानतील. म्हणून आपला क्रोध सोडा. देवांच्या लोकातले थोर उत्सुकतेने, ओढीने पाहुणे म्हणून तुमचे स्वागत करतील, हे चांगले नाही का?”
कोप्पेरुंचोळन आणि कधीही न भेटलेले मित्र
उत्तरेकडे बसणे
यापुढच्या कवितांत राजे “उत्तरेकडे बसले” आहेत. इतिहासकार पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार सांगतात की उत्तरेकडे बसणे म्हणजे सगळ्यापासून दूर होऊन मरण येईपर्यंत वेगळे राहणे. राजांचे हे बसणे म्हणजे सल्लेखना हा जैन विधी होता, असे ते मानतात. इतर राजे पराभवाची लाज धुऊन काढण्यासाठी असे करत; हे राजे मात्र मुक्तीसाठी बसले, असे त्यांचे म्हणणे. राजे उत्तरेकडे का बसले, हे कविता सांगत नाहीत. श्रीनिवास यांच्या मते, राजे उत्तरेकडे बसले तेव्हा त्यांनी ही कविता गायली: “‘आपण सत्कर्मे करावीत का?’ ज्यांच्यापाशी निश्चय नाही, ते या शंकेच्या पुढे कधी जात नाहीत. हत्तीची शिकार करणाऱ्याला हत्तीसुद्धा मिळू शकतो; लाव्याची शिकार करणारा रिकाम्या हाती परत येऊ शकतो. म्हणून उंच ध्येय धरणाऱ्यांचे कर्म फळाला आले, तर जिथे कोणतेही कर्म करावे लागत नाही, त्या लोकातली सुखे त्यांना भोगता येतील. तशी सुखे नसली, तर पुन्हा जन्म घेण्यापासून त्यांची सुटका होईल. आणि पुन्हा जन्म नसला, तरीही, हिमालयाच्या शिखराइतकी उंच आपली कीर्ती रोवून, निर्दोष देहाने मरणे, हेच सर्वांत श्रेष्ठ.”
कोप्पेरुंचोळन आणि कधीही न भेटलेले मित्र
“ते येतील”
राजे उत्तरेकडे बसले असताना म्हणाले, पिसिरांदैयार येतील, असे जुनी टीप सांगते. ज्ञानी माणसांपैकी काही जण म्हणाले, ते येणार नाहीत. राजांनी त्यांना उत्तर दिले: “दक्षिणेच्या डोंगरांच्या स्वामींचा एक चांगला देश आहे. तिथे एक गवळण पांढरे दही आणि पांढरी फुले घालून कोद्रूची आंबट-गोड लापशी शिजवते, आणि घेवडा तोडणारे पोटभर खातात. तिथे पिसिरोन राहतात, असे म्हणतात; ते माझ्या प्राणांचे रक्षक. माझ्या चांगल्या दिवसांत ते दूर राहतीलही. माझ्या वाईट दिवसांत ते दूर राहणार नाहीत.” आणि आपल्या मित्रासाठी आपल्या शेजारी जागा ठेवायला राजांनी सांगितले: “‘तुम्ही फक्त एकमेकांविषयी ऐकले आहे. पुष्कळ वर्षे लोटली, आणि तुमची एकदाही भेट झाली नाही. स्वामी, मैत्री इतक्या दूरवर निभावणे कठीण आहे.’ ज्ञानी जनहो, अशी शंका घेऊ नका! ते कोणाला तुच्छ लेखत नाहीत; ते सौम्य आहेत; त्यांची मैत्री घट्ट आहे. आपली कीर्ती बिघडवेल असे कोणतेही खोटे त्यांना नको. स्वतःचे क्षुद्र नाव सांगायची वेळ आली, की ते म्हणतात, ‘माझे नाव मूर्ख चोळ.’ इतके त्यांचे प्रेम आहे. अशा वेळी ते दूर राहणार नाहीत. ते आता येतील. त्यांच्यासाठी जागा ठेवा!”
कोप्पेरुंचोळन आणि कधीही न भेटलेले मित्र
ते आले
राजांनी सांगितले होते तसेच पिसिरांदैयार आले, असे जुनी टीप पुढे सांगते. ते पाहून पोत्तियार थक्क झाले, आणि त्यांनी गायले: “इतके थोरपण असूनही राजांनी हा निश्चय केला, हे नवल आहे. त्याहूनही मोठे नवल हे, की दुसऱ्या देशातले एक ज्ञानी पुरुष मैत्रीचा आधार धरून अशा वेळी इथे यावेत. ‘ते येतील’ असे म्हणणाऱ्या राजांचे थोरपण, आणि न चुकता आलेल्या त्या माणसाचे शहाणपण: जितके नवल करावे, तितके ते नवलाच्याही पलीकडे जाते. ज्यांचा राजदंड पोचत नाही अशा देशात राहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे मन ज्यांनी जिंकले, त्या राजांना गमावलेल्या या जगाचे आता काय होणार? त्याची कीव येते.” पिसिरांदैयारही उत्तरेकडे बसले. आणखी एका कवींनी गायले: “सोने, पोवळे, मोती, आणि मोठा डोंगर देतो ते सुंदर रत्न, यांचा जन्म एकमेकांपासून दूर होतो. तरीही एखादा अमोल दागिना घडवला जातो, तेव्हा ती सारी एका जागी येतात. तसेच, नेहमी, थोर थोरांसोबत जातात, आणि हीन हीनांसोबत.” तिसऱ्या एका कवींनी खुद्द राजांना उद्देशून म्हटले: “नदीच्या मधोमध, ठिपक्याठिपक्यांच्या सावलीत आपला सारा देह सुकवणारे वीर, तुम्ही माझ्यावर रागावले असाल. तुमच्या व्रतात तुमच्यासोबत कितीतरी जण बसले आहेत.”
कोप्पेरुंचोळन आणि कधीही न भेटलेले मित्र
ओस पडलेली सभा
राजे उत्तरेकडे बसले असताना पोत्तियार त्यांच्यापाशी गेले होते. पण राजांनी त्यांना थांबवले, असे जुनी टीप सांगते, आणि ते राजांच्या जुन्या नगरीत, उरैयूरला, परत गेले. “तुमचा कीर्तिवंत मुलगा जन्मल्यानंतर या,” असे राजांनी त्यांना सांगितले होते, असे पोत्तियार पुढच्या एका कवितेत गातात. मग चोळ राजांनी प्राण सोडला. उरैयूरची सभा ओस पडलेली पोत्तियार यांनी पाहिली, आणि गायले: “पुष्कळ वर्षे खाऊ घालून सांभाळलेला मोठा सुळेदार हत्ती माहुत गमावतो, आणि त्याचा हत्तीखाना, तिथला खांब ओका उभा पाहून रडतो. रथांचे दान करणारे किळ्ळी सोडून गेले, त्या जुन्या नगरीची सभा पाहून मीही त्याच्यासारखा हादरलो नाही का?” राजांच्या वीरगळापाशी पोत्तियार यांनी पुन्हा गायले, असे जुनी टीप सांगते: “गाणाऱ्यांना आणि नाचणाऱ्यांना ते देत. त्यांचा राजदंड न्यायी होता; त्यांची मैत्री पक्की होती. स्त्रियांशी ते सौम्य होते; बलवानांसाठी ते बळ होते; विद्वानांसाठी घर होते. ते कोण होते याचा विचार करायला मृत्यू थांबला नाही, आणि त्याने त्यांचे गोड प्राण नेले. खरे बोलणाऱ्या कवींनो, या, त्यांच्या शोकाकुल आप्तांना जवळ धरा, आणि आपण मृत्यूला शिव्याशाप देऊ. आपण म्हणू: ‘विशाल जग शोकात बुडाले आहे, कारण कधीही न कोमेजणाऱ्या कीर्तीचा मुकुट धारण केलेले आपले आश्रयदाते वीरगळ झाले आहेत.’”
कोप्पेरुंचोळन आणि कधीही न भेटलेले मित्र
पोत्तियार यांची जागा
मुलगा जन्मल्यानंतर पोत्तियार चोळ राजांच्या वीरगळापाशी गेले, आपणही प्राण सोडायचा निश्चय करून, असे जुनी टीप सांगते. तिथे त्यांनी स्वतःसाठी जागा मागितली: “‘सावलीसारखी तुमची साथ कधी न सोडणारी तुमची प्रिया कीर्तिवंत मुलाला जन्म देईल; तो जन्मल्यानंतर या.’ असे म्हणून, हे निष्ठुर, तुम्ही मला इथे मागे ठेवलेत. तुम्ही मला विसरणारे नाही. मग माझी जागा कुठे आहे, हे कीर्तिप्रिय?” आणि त्यांनी त्या शिळेविषयी गायले: “ते पुष्कळांची सावली होते, आणि जगाने त्यांची स्तुती केली. आता ते एका लहानशा जागेत आकसून सदैव उभा राहणारा वीरगळ झाले आहेत. तरीही, असे असूनही, त्यांच्याकडे येणाऱ्या जुन्या मित्रांना ते नक्कीच जागा देतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘पुरनानूरु’, जुन्या टिपांसह तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), पुरम १९१ आणि २१२-२२३ (विकिस्रोतातील क्रमांक), आमच्या स्वतःच्या भाषांतरात; आणि पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार, ‘हिस्टरी ऑफ द तमिळ्स फ्रॉम द अर्लिएस्ट टाइम्स टु ६०० ए.डी.’ (१९२९), पृष्ठे ४६८-४६९ आणि ६१०. समेटाचे गीत (पुरम २१३) पुल्लाट्रूर एयिट्रियनार यांचे आहे; पुरम २१८ कण्णकनार यांचे, किंवा दुसऱ्या वाचनानुसार नत्तत्तनार यांचे; पुरम २१९ करुवूरच्या एका कवींचे. पुरम २१२ नुसार राजांची गादी कोळी येथे होती. श्रीनिवास कोप्पेरुंचोळन यांना इ.स.च्या सहाव्या शतकात ठेवतात, आणि एका ठिकाणी ते राजांना एका गुहेत जाऊन राहिलेले सांगतात; पुरम २१९ राजांना नदीच्या मधोमध सावलीत ठेवते.