भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
मुझिरिस आणि मिरीची जहाजे
किनाऱ्यावर येणारे सोने
“मासे देऊन भात घेतला जातो, त्याच्या राशी लागतात, आणि होड्या तो भात घरोघरी आणतात. घरांभोवती रचलेली मिरीची पोती गजबजलेल्या किनाऱ्याला गोंधळाने भरून टाकतात. जहाजांनी मोबदला म्हणून दिलेले सोने खाडीतल्या होड्यांतून किनाऱ्यावर आणले जाते. आणि सोन्याची माळ घातलेले, ताडीचे पाट वाहवणारे कुट्टुवन येणाऱ्या प्रत्येकाला डोंगरांचे आणि समुद्राचे धन देतात. हीच ती मुचिरी, गर्जणारा समुद्र हाच जिचा नगारा.” असे कवी परणर यांनी गायले, ‘पुरनानूरु’ या तमिळ कवितांच्या जुन्या संग्रहातील पुरम ३४४ मध्ये; कवितेखालची जुन्या संपादकांची टीप त्यांचे नाव सांगते. कुट्टुवन म्हणजे चेर राजे. त्यांची कविता एका मुलीविषयी आहे, आणि शब्द तिच्या वडिलांचे आहेत. कोणी वाकून मुचिरीइतके समृद्ध धन आणून दिले, तरी “बरोबरीचे नसलेल्यांशी ती लग्न करणार नाही.” म्हणून तो तिला देणार नाही. त्या माणसांनी आपल्या शिड्या तिथल्या भिंतींना घट्ट टेकवल्या आहेत. आतल्या तटावर घारी बसतात, आणि सैन्ये एकमेकांना भिडतात. मग ते लांबलचक, चांगले नगर दुःख भोगणार नाही का? दुसऱ्या एका कवींनी “सोने घेऊन येणाऱ्या यवनांच्या सुंदर मोठ्या जहाजांचे” गीत गायले. ती “चेरलांच्या मालकीच्या पेरियार नदीच्या पाण्यावर पांढरा फेस उडवत” येतात, आणि मिरीने भरून परत जातात. मुचिरी म्हणजेच मुझिरिस.
मुझिरिस आणि मिरीची जहाजे
हिप्पलस नावाचा वारा
ही जहाजे इजिप्तहून येत. ‘एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस’ हा या किनाऱ्यांचा आणि त्यांवरच्या बाजारपेठांचा वृत्तान्त आहे. तो सांगतो, एके काळी हा प्रवास लहान जहाजांतून, आखातांचे किनारे धरून केला जाई. मग हिप्पलस नावाच्या एका वाटाड्या नाविकाने बंदरे कुठे आहेत आणि समुद्र कसा वागतो, ते न्याहाळले. महासागर सरळ ओलांडून मार्ग कसा आखायचा, हे त्यानेच प्रथम शोधले. एका ऋतूत भारताच्या किनाऱ्यांवर महासागराकडून वारा वाहू लागतो. हा मार्ग प्रथम शोधणाऱ्या माणसाच्या नावावरून या नैर्ऋत्य वाऱ्याला हिप्पलस म्हणतात. जे इजिप्तहून जुलै महिन्याच्या सुमारास निघतात, त्यांचा प्रवास चांगल्या मोसमात होतो. प्लिनी सांगतात, हिप्पलस वारा वाहत असला, की “भारताची सर्वांत जवळची बाजारपेठ” मुझिरिस चाळीस दिवसांत गाठता येते. जहाजांवर धनुर्धाऱ्यांच्या तुकड्या असतात, कारण भारतीय समुद्रात चाच्यांचा सुळसुळाट आहे. जहाजे डिसेंबरमध्ये, किंवा फार तर जानेवारीच्या मध्यापर्यंत, परत निघतात; म्हणजे एकाच वर्षात जाऊन परत येता येते.
मुझिरिस आणि मिरीची जहाजे
आत दूर राहणारे दोन राजे
‘पेरिप्लस’ सांगतो, मुझिरिस हे सेरोबोथ्राच्या राज्यातले. अरबस्तानातून आणि ग्रीकांनी माल भरून पाठवलेल्या जहाजांनी ते गजबजलेले असते. पुढे नेल्सिंडा ही दुसरी बाजारपेठ आहे; ती दुसऱ्या राज्याची, पांड्य राज्याची. तिच्या नदीत वाळूचे उथळ पट्टे पुष्कळ, म्हणून जहाजे माल भरायला खाली नदीच्या मुखापर्यंत येतात. या दोन्ही नगरांचे राजे आत, देशात राहतात. आणि समुद्राकडून येणाऱ्या जहाजांना खूण म्हणून साप सामोरे येतात, “रंगाने काळे, पण आखूड, डोक्याला सापांसारखे, आणि रक्तासारख्या लाल डोळ्यांचे”. प्लिनी यांना मुझिरिस “थांबण्याजोगे चांगले ठिकाण नाही” असे वाटले. जवळच चाचे होते, नगरात माल फारसा मिळत नसे, आणि जहाजांना दूर समुद्रात नांगर टाकून होड्यांतून माल उतरवावा लागे. त्यांच्या काळात त्या देशावर केलोबोथ्रस राज्य करत होते. अधिक सोयीचे बंदर बेकारे हे होते. तिथे पांडियन राज्य करत असत, बाजारपेठेपासून दूर, आत देशातल्या मोदुरा नावाच्या नगरात राहून. कोट्टोनारा नावाच्या भागातून मिरी डोंग्यांतून बेकारेला येई.
मुझिरिस आणि मिरीची जहाजे
मिरी, मोती आणि नाणी
‘पेरिप्लस’ सांगतो, जहाजे मिरीसाठी येत, आणि ती मोठी जहाजे असत, कारण मिरी फार जागा घेई. ती सर्वांत आधी पुष्कळ नाणी आणत. पुष्कराज, पातळ कपडे आणि नक्षीदार तागाची वस्त्रे, पोवळे आणि कच्ची काच, तांबे, कथील आणि शिसे, आणि थोडे मद्य आणत. खलाशांसाठी ती गहू आणत, कारण तिथले व्यापारी गव्हाचा व्यापार करत नसत. परत जाताना ती मिरी नेत; ती या बाजारपेठांजवळच्या एकाच भागात मोठ्या प्रमाणात पिकत असे. उत्तम मोती, हस्तिदंत, रेशमी कापड, सगळ्या प्रकारचे पारदर्शक खडे, हिरे आणि नीलमणी, आणि कासवाची पाठ हेही ती मोठ्या प्रमाणात नेत. आणखी दक्षिणेला ‘पेरिप्लस’ कोमारी येथे येतो; ते एक भूशिर आहे आणि एक बंदरही. उरलेले आयुष्य व्रतस्थ राहून घालवू इच्छिणारे लोक तिथे येतात. ते स्नान करतात आणि ब्रह्मचर्य पाळून राहतात. स्त्रियाही तसेच करतात, कारण एके काळी एक देवी तिथे राहिली आणि तिने तिथे स्नान केले, असे सांगतात. कोमारीपासून किनारा पुढे कोल्चीपर्यंत जातो; तिथे मोती काढले जातात. “ते काम शिक्षा झालेले गुन्हेगार करतात”, आणि हा किनारा पांड्य राज्याचा आहे.
मुझिरिस आणि मिरीची जहाजे
यवनांचे मद्य
पश्चिमेकडचे व्यापारी तमिळ देशात यवन म्हणून ओळखले जात. पुरम ५६ मध्ये एक कवी आपल्या राजांची चार देवांशी तुलना करतात. ते देव म्हणजे वृषभ-ध्वजाचा निळ्या कंठाचा देव, नांगराचा आणि ताड-ध्वजाचा देव, पक्षी-ध्वजाचा देव, आणि मोराचा मुरुगन. मग ते राजांना प्यायला सांगतात: “म्हणून मागणाऱ्यांना दुर्मीळ धन हात आखडता न घेता द्या. रोज, उजळ कांकणे घातलेल्या स्त्रियांनी उचलून धरलेल्या, कोरीव सोन्याच्या पेल्यांतून, यवनांनी आपल्या उत्तम पात्रांतून आणलेले थंड, सुगंधी मद्य प्या. आनंदी राहा, उंचावलेल्या तलवारीचे मार! विशाल आकाशातला गडद अंधार दूर करणाऱ्या तप्त किरणांच्या सूर्यासारखे, पश्चिमेकडच्या शीतल किरणांच्या चंद्रासारखे, या जगासोबत तुम्ही दीर्घ काळ उभे राहा.” कवितेखालची जुनी टीप सांगते, हे कवी होते नक्कीरर. व्ही. कनकसभै याच ओळीचे भाषांतर “हे मार” असे करतात; त्यांच्या मते हे राजे म्हणजे पांड्य राजपुत्र नन्मारन. त्यांना असे वाटे, की तमिळ कवितांत यवन हा शब्द ग्रीक आणि रोमन लोकांसाठी होता, आणि हे यवन इजिप्तमधले ग्रीक होते; ते किनाऱ्यावर सुमारे तीन महिने राहत. इजिप्त तेव्हा रोमच्या अधिपत्याखाली होते, म्हणून त्यांच्या जहाजांवरचे धनुर्धारी रोमन सैनिक होते, असे त्यांनी मानले.
मुझिरिस आणि मिरीची जहाजे
जमिनीतली नाणी
कनकसभै यांच्या काळापर्यंत ऑगस्टसपासून झेनोपर्यंतच्या, म्हणजे इ.स.पू. २७ ते इ.स. ४९१ या काळातली रोमन नाणी तमिळ देशाच्या अनेक भागांत जमिनीत पुरलेली सापडली होती. ‘प्यूटिंगेरियन टेबल्स’ इ.स. २२६ च्या सुमारास तयार झाले असे मानले जाते. त्यांत कनकसभै यांनी असे वाचले, की रोमनांनी आपल्या व्यापाराच्या रक्षणासाठी मुचिरी येथे दोन कोहॉर्ट (८४० ते १,२०० माणसे) ठेवले होते. तिथे त्यांनी ऑगस्टसचे एक देऊळही बांधले होते. प्लिनी आणि टॉलेमी या कोहॉर्टचा उल्लेख करत नाहीत, हे एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार दाखवून देतात. सेवेल यांनी भारतात सापडलेल्या रोमन नाण्यांचा दीर्घ अभ्यास केला होता. त्या नाण्यांत सेवेल यांनी व्यापाराचा चढउतार वाचला. हा व्यापार ऑगस्टसपासून सुरू झाला. नीरोच्या काळाच्या सुमारास तो शिखरावर होता, आणि त्यानंतर उतरत गेला; इ.स. २१७ नंतर तो जवळजवळ थांबला. सेवेल यांनी याचे कारण रोममध्ये शोधले. अय्यंगार यांना भारतातही एक कारण दिसले: त्याच वर्षांत दक्षिण भारतावर देशाला शांतता देणारे थोर राज्यकर्ते होते.
मुझिरिस आणि मिरीची जहाजे
आमची चैन आणि आमच्या स्त्रिया
या व्यापारापायी रोमला किती खर्च येतो, याची तक्रार प्लिनी यांनी केली. ते सांगतात, एकाही वर्षी भारताने रोमन साम्राज्याचे साडेपाच कोटी सेस्टर्सहून कमी धन ओढून नेले नाही. आणि बदल्यात भारताने पाठवलेला माल मूळ किमतीच्या शंभरपट किमतीला विकला जाई. अय्यंगार यांना याचा पुरावा एका तमिळ कवितेत सापडला. ती मुझिरिसविषयी सांगते, “जिथे यवनांची सुसज्ज जहाजे सोने घेऊन येतात, आणि बदल्यात मसाले घेऊन जातात”. त्यांच्या मते त्या ओळींवरून प्लिनी यांची तक्रार खरी होती, हे दिसत होते. दुसऱ्या एका ठिकाणी प्लिनी भारताबरोबर सेरेस आणि अरबस्तानही मोजतात, आणि रक्कम आणखी मोठी होते. “अगदी कमीत कमी हिशेब केला, तरी भारत, सेरेस आणि अरबी द्वीपकल्प आमच्या साम्राज्यातून दर वर्षी दहा कोटी सेस्टर्स ओढून नेतात; आमच्या चैनीची आणि आमच्या स्त्रियांची इतकी महाग किंमत आम्ही मोजतो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस’, अनुवादक डब्ल्यू. एच. शॉफ (१९१२), विभाग ५३-५९, पृष्ठे ४४-४६; जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘एन्शंट इंडिया ॲज डिस्क्राइब्ड इन क्लासिकल लिटरेचर’ (१९०१), प्लिनी ६.२६ आणि १२.१८, पृष्ठे १११-११२ आणि १३०; ‘पुरनानूरु’, जुन्या टिपांसह तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), पुरम ५६ आणि ३४४ (विकिस्रोतातील क्रमांक), आमच्या स्वतःच्या भाषांतरात; व्ही. कनकसभै, ‘द तमिळ्स एटीन हंड्रेड इयर्स अगो’ (१९०४), पृष्ठे १६ आणि ३६-३८; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘द बिगिनिंग्ज ऑफ साउथ इंडियन हिस्टरी’ (१९१८), पृष्ठे १४६-१५१. कनकसभै प्लिनी यांचे साडेपाच कोटी सेस्टर्स ९,८६,९७९ पौंड असे देतात, आणि बकारे बंदराचे नाव वैक्करै असे देतात; ग्रीक लोक जुलैमध्ये निघून सुमारे चाळीस दिवसांत मुचिरीला पोचत, असे ते मानतात. सेवेल व्यापाराचे शिखर इ.स. ६८ मध्ये मरण पावलेल्या नीरोच्या काळात ठेवतात, आणि उताराचा शेवट कॅराकालाच्या काळात; त्यानंतर बायझंटाईन सम्राटांच्या काळात तो थोडा पुन्हा वाढला, असे ते सांगतात. प्लिनी यांनी इथल्या ज्या देशांची, बंदरांची आणि नगरांची नावे दिली, त्यांपैकी एकही नाव त्यांना आधीच्या लेखकांत आढळले नाही; म्हणून या ठिकाणांची नावे बदलली असावीत, असे त्यांनी मानले.