भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
पुहार आणि वाघाची मुद्रा
पौर्णिमेचा दिवस
पौर्णिमेच्या दिवशी कोळी थंड समुद्रावर जात नाहीत. त्यांची जाळी झोपड्यांपुढच्या वाळूत वाळत पडलेली असतात, चांदण्यात पडलेल्या अंधारासारखी. पोटात पिल्ले असलेल्या शार्क माशाचे शिंग त्यांनी रोवले आहे, आणि घरात स्थापलेल्या बलवान देवाची ते पूजा करतात. ते ताडाची ताडी पितात, आणि हिरव्या पानांची वस्त्रे नेसलेल्या आपल्या सावळ्या बायकांसोबत मेजवानी करतात. आईच्या स्तनाला बिलगलेल्या बाळासारखी नदी जिथे निर्मळ समुद्राला मिळते, तिथे ते पापे धुवायला समुद्रात न्हातात, आणि मळ धुवायला नदीत डुंबतात. ते खेकड्यांची खोडी काढतात, लाटा तुडवतात, आणि कधी न ओसरणाऱ्या आनंदाने दिवसभर खेळतात. हे सारे ज्यांनी गायले, ते कवी स्वतः मात्र तिथे जायला तयार नव्हते. त्यांची कविता म्हणजे ‘पट्टिनप्पालै’. ती कडियलूर उरुत्तिरंकण्णनार यांनी गायली; ‘पत्तुप्पाट्टु’ या दहा दीर्घ गीतांपैकी ती एक आहे. त्या नगरीच्या राजांकडून बक्षिसे मिळवायला तिथे जावे, अशी कवींच्या मनाला ओढ लागली आहे. पण आपण आपल्या प्रियेला सोडून जाणार नाही, असे ते आपल्या मनाला सांगतात. कविता त्या नगरीच्या बंदराला पुहार म्हणते, आणि शेवटच्या ओळींत राजांचे नाव घेते: तिरुमावळवन.
पुहार आणि वाघाची मुद्रा
जिथे कावेरी वाहते
कविता नदीपासून सुरू होते. आकाश कोरडे पडले, पाऊस आला नाही, तरी कावेरी आटत नाही. तिचे मस्तक डोंगरात आहे; ती समुद्राकडे धावते, आपले पाणी पसरते, आणि सोने चाळून काढते. तिची विस्तीर्ण शेते कधीच पिकायची थांबत नाहीत. सुगंधी उसाच्या घाण्यांच्या आगीने पाणथळ वाफ्यांतली लांब पाणकमळे कोमेजतात. पिकलेला लाल भात खाऊन तृप्त झालेले म्हशीचे रेडकू धान्याच्या कोठारांच्या सावलीत झोपते. मोठ्या घरांच्या अंगणांत नारळ, केळी, आंबा आणि कोवळे आले यांची दाटी आहे. असा हा अनेक लहान गावांचा लांबलचक चोळ देश; रानटी जनावरांखेरीज त्याला दुसरा कोणी शत्रू ठाऊक नाही. पांढरे मीठ विकून भात घेऊन परतलेल्या भक्कम नावा तबेल्यातल्या घोड्यांसारख्या खुंट्यांना बांधलेल्या आहेत. वाघाचे चित्र कोरलेले, कडेकोट पहाऱ्याचे दरवाजे आहेत; आणि जिथे दानधर्म वसतो, अशी रुंद स्वयंपाकघरे आहेत. तिथे शिजलेल्या भाताची पेज ओसंडून नदीसारखी पसरत वाहते. त्यात बैल झुंजतात आणि तिचा चिखल करतात. आश्रमांच्या उपवनांत तेजस्वी जटांचे मुनी अग्नीची उपासना करतात, आणि आहुतींच्या सुगंधी धुराने कोकिळा पळून जातात.
पुहार आणि वाघाची मुद्रा
महालांतले दिवे
रात्री, उंच खांबांच्या महालांत, तरुण पत्नी आपल्या पतींसोबत रेशमी वस्त्र उतरवून तलम वस्त्र नेसतात; ताडी सोडून मद्यात रमतात. स्त्रिया पुरुषांच्या माळा घालतात, आणि पुरुष स्त्रियांच्या. ते गाणी ऐकतात, नाटकांत रमतात, शुभ्र चांदण्याचा आनंद लुटतात, आणि रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरीच डोळे मिटतात. आणि वाकड्या होड्यांचे कोळी त्या उंच महालांतले तेजस्वी दिवे मोजत बसतात. समुद्राकाठच्या रुंद रस्त्यावर रोज जकात घेतली जाते. सज्जन राजांच्या संपत्तीचे रक्षक ती घेत असतात, सूर्याच्या रथाला जुंपलेल्या घोड्यांसारखे, विश्रांती न घेता. ढग समुद्रातून पाणी पितात आणि डोंगरांवर पाऊस पाडतात, आणि तो पाऊस पुन्हा समुद्रात वाहत जातो. तसाच माल पाण्यातून जमिनीवर चढवला जातो, आणि जमिनीवरून पाण्यात पाठवला जातो; इतका, की मोजता येत नाही. पहारेकरी त्यावर वाघाची मुद्रा उमटवतात, आणि तो बाहेर पाठवतात. वाघ हे चोळांचे चिन्ह. रचलेल्या गाठींवर कुत्रे आणि मेंढे उड्या मारतात, डोंगरउतारावरच्या रानबकऱ्यांसारखे.
पुहार आणि वाघाची मुद्रा
पुहारचे ध्वज
घरे ढगांना भिडतील इतकी उंच आहेत. वारा आत येतो त्या खिडक्यांपाशी, मोरासारख्या डौलाच्या आणि हरिणीसारख्या डोळ्यांच्या स्त्रिया बांगड्या भरलेले हात जोडून पूजा करतात. बाजारात बासरी साद घालते, वीणा गुणगुणते, आणि ढोल धडधडतात. सगळीकडे ध्वज फडकतात. देव स्थापलेल्या दारांवर ध्वज आहेत; इतरांना वादाचे आव्हान देण्यासाठी विद्वान आचार्यांनी उभारलेले ध्वज आहेत; आणि ताडीच्या दुकानांचे ध्वज आहेत. पुहारच्या बंदरात दाटीने उभ्या जहाजांच्या डोलकाठ्यांवर ध्वज डोलतात, आपले खांब हलवणाऱ्या हत्तींसारखे. इतक्या पताकांच्या सावलीत सूर्याला नगरीत शिरकावच करता येत नाही. पाण्यावरून घोडे येतात, आणि जमिनीवरून मिरी. उत्तरेच्या डोंगरांतून रत्ने आणि सोने येते, पश्चिमेच्या डोंगरांतून चंदन; दक्षिण समुद्रातून मोती येतात, आणि पूर्व समुद्रातून पोवळे. लोक हत्येला मनाई करतात, आणि चोरी दूर ठेवतात. व्यापारी निंदेच्या भीतीने खरे बोलतात; योग्य असेल त्याहून जास्त घेत नाहीत, आणि कमी देत नाहीत. आणि परदेशांतून आलेले, अनेक भाषा बोलणारे लोक तिथे एकत्र सुखाने राहतात. मग कवी आपल्या मनाशी बोलतात: “अपार कीर्तीची ती नगरी जरी मला दिली, तरी लांब काळ्याभोर केसांच्या, तेजस्वी दागिन्यांच्या तिला सोडून मी येणार नाही. चिरायू हो, माझ्या मना!”
पुहार आणि वाघाची मुद्रा
पिंजऱ्यातला वाघाचा बछडा
मग कविता राजांकडे वळते. कवी गातात: पिंजऱ्यात बळकट होत जाणाऱ्या पट्टेरी वाघाच्या बछड्यासारखे, इतरांच्या बंधनात त्यांचे बळ परिपक्व झाले. मग खड्ड्यात पकडलेला मोठा हत्ती काठ ढासळवून आपल्या हत्तिणीकडे जातो, तसे ते तलवार उपसून शत्रूंच्या कडेकोट तटावर चढले. असे ते अखेर आपल्या हक्काच्या गादीवर आले. ते कैदी होते का? पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार यांना तसे वाटले. हे राजे म्हणजे चोळ करिकाल, असे त्यांनी मानले. करिकालांचा जन्म वडिलांच्या मृत्यूनंतर झाला, म्हणून ते अडचणींशिवाय गादीवर आले नाहीत. तरुणपणी त्यांना कैदेत टाकले गेले, “बहुधा गादी बळकावणाऱ्यांनी”, आणि लढून त्यांनी आपली सुटका करून घेतली. जे मिळाले त्यावर राजे समाधानी नव्हते. त्यांच्या उंच हत्तींनी दातांनी किल्ल्यांचे दरवाजे फोडले, आणि मुकुटधारी राजांची मस्तके पायाखाली लोळवली. योद्धे आपल्या घोड्यांसह पडले, आणि वर घारी घिरट्या घालू लागल्या.
पुहार आणि वाघाची मुद्रा
त्यांच्या भाल्याहूनही तप्त
त्यांच्या शत्रूंच्या देशात, जिथे ऊस आणि लाल भात उंच वाढत, तिथे आता लव्हाळे वाढतात. शेत आणि तळे एकमेकांत मिसळून गेले आहेत, पाणी नाहीसे झाले आहे, आणि काळवीट आपल्या हरिणीसह उड्या मारतो. तिथल्या खांबांच्या सभामंडपात रोज संध्याकाळी दिवा लावला जाई, आणि त्यापुढे पुष्कळ लोक पूजा करत. त्याच मंडपात आता एक मोठा हत्ती आपल्या हत्तिणीसह खांबाला अंग घासतो, इतका की खांब डुलू लागतो. उत्सवाच्या दिवसांत जिथे कलावंत तारांचे सूर ऐकत, त्या चौकात कोल्हा कोल्हेकुई करतो, घुबड ओरडते, आणि प्रेते खाणाऱ्या पिशाच्चिणी भुतांसोबत गर्दी करतात. शिकाऱ्यांनी लुटलेल्या रिकाम्या कोठारांत भर दुपारी घुबड घुमते. त्यांनी ती नगरे पार ओसाड करून टाकली. “मी डोंगर खणून काढीन! मी समुद्र बुजवीन! मी आकाश खाली पाडीन! मी वाऱ्याला उलटे फिरवीन!” असे बोलून राजे जे ठरवतात ते तडीस नेतात, असे कवी गातात. अनेक ओळियर त्यांच्यापुढे नमले, जुने अरुवाळर त्यांची आज्ञा पाळू लागले, उत्तरेकडचे कोमेजले आणि पश्चिमेकडचे खचले, आणि त्यांच्या क्रोधाने पांड्यांचे बळ मोडले. त्यांच्या संतप्त लाल डोळ्यांखाली गुराख्यांचे कुळ नष्ट झाले, आणि इरुंगोवेळ कोसळले. त्यांनी जंगले तोडून देश वसवला, आणि त्याची संपत्ती वाढवायला तलाव खोदले. सिंहासारखे पराक्रमी तिरुमावळवन यांनी शत्रूंवर उगारलेल्या भाल्याहूनही ते रान तप्त आहे; आणि त्यांच्या राजवटीहूनही शीतल आहेत तिचे रुंद, मऊ खांदे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘पत्तुप्पाट्टु’ (दहा दीर्घ गीते), तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), ‘पट्टिनप्पालै’ ओळी १-३०१, आमच्या स्वतःच्या भाषांतरात; पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार, ‘हिस्टरी ऑफ द तमिळ्स फ्रॉम द अर्लिएस्ट टाइम्स टु ६०० ए.डी.’ (१९२९), पृष्ठे ३४३-३५३; आणि व्ही. कनकसभै, ‘द तमिळ्स एटीन हंड्रेड इयर्स अगो’ (१९०४), पृष्ठ २७. श्रीनिवास आणि कनकसभै या नगरीला अनुक्रमे काविरिप्पूंपट्टिनम आणि काविरिप्पड्डिनम म्हणतात; मिरी “जहाजांतून आणली”, असे कनकसभै भाषांतर करतात, तर तमिळ पाठ म्हणतो, ती जमिनीवरून आली. श्रीनिवास यांच्या वाचनात, करिकालांनी आपली राजधानी उरैयूरहून या बंदरात हलवली, असे कविता सांगते; कवितेतले उत्तरेकडचे म्हणजे पल्लव, असे त्यांनी मानले.