भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · संगमकाळातील तमिळ राजे
वेण्णीचे करिकाल
दारातला भाट
एक गरीब भाट एका राजांच्या राजवाड्यात आला, “फळांनी लगडलेल्या झाडाकडे उडत जाणाऱ्या पक्ष्यासारखा”. “गरजूंसाठी कधीही बंद न होणाऱ्या” दरवाजातून तो द्वारपालाला एक शब्दही न बोलता आत गेला, आणि आपल्या छोट्या ढोलकीच्या तालावर गाऊ लागला. कवी मुडत्तामक्कण्णियार यांनी ‘पोरुनरारुप्पडै’ (“भाटांना दाखवलेली धनाची वाट”) या दीर्घ तमिळ कवितेत ही आठवण अशी सांगितली आहे. ही कविता दुसऱ्या एका भाटाला उद्देशून, त्याला कुठे जायचे ते सांगत, रचली आहे. ते राजे होते चोळ करिकाल. कवी पुढे सांगतात: “रात्र संपली, आणि पसरत्या किरणांचा शुक्र उगवला होता. मी एकही गोष्ट मागण्याआधीच आप्तासारखे मला जवळ धरावे, असे त्यांना वाटले. ते असे बोलले, की त्यांच्या दानाच्या दाराची मला ओढ लागली. आपल्या डोळ्यांसमोर त्यांनी मला जवळ बसवले, आणि जणू मला पिऊन टाकावे अशा नजरेने ते माझ्याकडे पाहत राहिले, इतके की माझी हाडेसुद्धा वितळली. “माझ्या चिंध्या ठिगळांच्या होत्या, मुळापर्यंत घामाने भिजलेल्या, आणि त्यांच्या शिवणींत लिखा आणि उवा बसल्या होत्या. त्या त्यांनी काढून टाकवल्या. सापाच्या कातीसारखे तलम, इतके बारीक की डोळ्याला वीण दिसू नये, असे फुलांच्या नक्षीचे कापड त्यांनी मला दिले. आणि दागिन्यांनी उजळलेल्या, हसऱ्या स्त्रियांनी माझा थकवा जाईपर्यंत माझ्यासाठी सोन्याचे पेले पुन्हा पुन्हा भरले.”
वेण्णीचे करिकाल
हत्ती आणि त्यांची पिल्ले
“सकाळी,” भाट गातो, “आदल्या संध्याकाळी माझी दरिद्री दशा पाहिलेले लोक माझ्याभोवती घोंघावणाऱ्या भुंग्यांकडे पाहून थक्क झाले. मला ते स्वप्नच वाटले. अशिक्षित पोरांनी माझ्याकडे बोट दाखवले, आणि लगेच हाक आली: ‘या.’” पुष्कळ दिवस राजांनी भाटाला आणि त्याच्या लोकांना भाजलेले मांस आणि गोडधोड खाऊ घातले. तेव्हा तेजस्वी कपाळाच्या स्त्रिया ढोलाच्या आणि छोट्या वीणेच्या तालावर नाचत होत्या. रात्रंदिवस मांस खाऊन त्यांचे दात नांगराच्या फाळासारखे बोथट झाले. एके दिवशी भाट हळूच म्हणाला: “संतापून उठणाऱ्या शत्रूंकडून खंडणी घेणारे स्वामी, आम्ही आमच्या जुन्या गावी परत जाऊ.” “इतक्या लवकर आम्हाला सोडून जाणार?” राजे म्हणाले, जणू रागावल्यासारख्या नजरेने. आणि त्यांनी हत्ती दिले, हत्तिणी आणि पिल्लांसह: “हवे ते घ्या.” त्यांच्याकडे जा, कवी दुसऱ्या भाटाला सांगतात, आणि गाय आपल्या वासराकडे पाहते, तसे ते तुझ्याकडे पाहतील. ते तुला रेशमी वस्त्र नेसवतील, आणि हस्तिदंती कठड्याच्या उंच रथाला दुधासारखे पांढरे चार घोडे जुंपतील. तुझ्या मागून ते सात पावले पायी चालतील, आणि तुला रथावर चढायला सांगतील. आणि या अस्थिर जगाची रीत तोलून तू जायचे ठरवलेस, तर “जा” म्हणून तुला निरोप देणारे ते नव्हेत.
वेण्णीचे करिकाल
भाजलेला पाय
हे राजे कोण होते? कविता भाटाला सांगते. ते विजयी भाल्याच्या इळैयोन यांचे पुत्र; मुरुगनाच्या क्रोधासारखे भयंकर स्वामी; ते “आईच्या पोटात असतानाच आपल्या वारशाचे धनी झाले”. याचा अर्थ त्यांचे वडील त्यांच्या जन्माआधीच वारले, असे पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार यांनी मानले. व्ही. कनकसभै यांना करिकालांची युद्धे ‘पट्टिनप्पालै’ या आणखी एका दीर्घ कवितेत दिसतात. ती एका राजांचे गीत गाते: पिंजऱ्यात वाढणाऱ्या पट्टेरी वाघाच्या बछड्यासारखे ते इतरांच्या बंधनात वाढले, आणि त्यांच्या अंगी बळ आले. मग तलवार उपसून ते शत्रूंच्या भक्कम तटांवर चढले, आणि आपल्या वारशाचे धनी झाले. ‘पोरुनरारुप्पडै’च्या शेवटी असलेल्या छोट्या कडव्यांपैकी एक त्यांच्या पायाविषयी सांगते. “तिन्ही लोक मोजण्यासाठी पसरलेल्या पायाने फक्त हा एकच लोक मोजला,” ते कडवे म्हणते, कारण विपुल पाण्याच्या देशाचे स्वामी करिकाल यांचा “पाय आगीत भाजला होता.” कनकसभै यांनी त्या आगीची एक कथा सांगितली. वडिलांच्या मृत्यूनंतर प्रतिस्पर्ध्यांनी गादी बळकावली आणि त्यांना जाळण्याचा कट रचला. ते निसटले, पण त्यांचे पाय भाजून काळे पडले, आणि तेव्हापासून ते करिकाल, “काळा पाय”, म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
वेण्णीचे करिकाल
वेण्णीतला सिंहाचा छावा
मग ‘पोरुनरारुप्पडै’ वेण्णीकडे येते. आपल्या बळाचा गर्व असलेला सिंहाचा छावा आईचे दूध सुटण्याआधीच आपली पहिली शिकार हत्तीची करतो. तसाच घाव करिकालांनी वेण्णी येथे घातला. काळ्या ताडाचे पान आणि कडुनिंबाचे तुरे मस्तकी धारण करणारे दोन थोर राजे एकाच रणांगणावर एकत्र पडले. ते एक पांड्य राजे आणि एक चेर राजे होते. या विजयानंतरच करिकाल बहुधा गादीवर आले, असे एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांना वाटले. “वेण्णीची कुंभारीण” या एका कवयित्रींनी ‘पुरनानूरु’ या तमिळ कवितांच्या जुन्या संग्रहातील पुरम ६६ मध्ये विजेत्यांचे गीत गायले. पण करिकालांच्या शेजारीच त्यांनी, करिकालांनी हरवलेल्या एका शत्रू राजांनाही उभे केले: “विशाल खोल समुद्रावर जहाजे चालवणाऱ्या, आणि वाऱ्यांना कामाला लावणाऱ्या बलवंताचे वंशज! मस्तवाल चालीच्या हत्तींचे करिकाल! तुम्ही गेलात, लढाई जिंकलीत, आणि आपले बळ दाखवलेत. तरीही ते दुसरे तुमच्याहून थोर नाहीत का? वेण्णीच्या गजबजलेल्या, समृद्ध रणभूमीवर त्यांनी जगात मोठी कीर्ती मिळवली, आणि पाठीवरच्या जखमेची लाज वाटून ते उत्तरेकडे तोंड करून बसले.”
वेण्णीचे करिकाल
उत्तरेकडे तोंड करून
पाठीत जखम झालेल्या राजांनी रणांगणावर आपला गळा कापला, तर जुनी तमिळ कविता त्याला “तलवारीसह उत्तरेकडे बसणे” म्हणे. आणखी एक कविता, पुरम ६५, अशा एका राजांचे गीत गाते: “मातीचा मृदंग विसरला गेला, सुरात लावलेली वीणा विसरली गेली. रुंद तोंडाची भांडी पालथी पडली आहेत. भुंगे ज्याच्याभोवती घोंघावतात, ती निर्मळ ताडी आप्तजन विसरले. शेतकऱ्यांचे आवाज विसरले गेले, आणि लहान गावे आपले उत्सव विसरली. पौर्णिमेच्या मोठ्या दिवशी दोन ज्योती एकमेकींकडे पाहतात, आणि त्यांतली एक उदास संध्याकाळी डोंगरामागे बुडते. तसे, आपल्यासारख्याच एका राजाने केलेल्या पाठीवरच्या जखमेची लाज वाटून, ते शूर राजे तलवारीसह उत्तरेकडे तोंड करून बसले आहेत. इथे सूर्याचे दिवस आता पूर्वीच्या दिवसांसारखे सरत नाहीत.” कवितेखालची जुन्या संपादकांची टीप सांगते, कवी कळात्तलैयार यांनी हे गीत चेर राजे पेरुंजेरल आदन यांच्याविषयी गायले. ते करिकालांशी लढले होते, टीप सांगते, आणि त्यांना पाठीवर जखम झाली होती. श्रीनिवास यांना या टिपेविषयी शंका होती: या चेर राजांशी कवितेचा संबंध जोडणारे “कवितेत स्वतः काहीही नाही”. दुसऱ्या एका कवितेत वेण्णी येथे या चेर राजांच्या मृत्यूचे वर्णन आहे, म्हणून संपादकाने ही टीप जोडली, असे त्यांना वाटले. कनकसभै यांनी मानले, की या राजांनी उपास करून प्राण सोडला; श्रीनिवास यांनी मानले, की त्यांनी रणांगणावर आपला गळा कापला.
वेण्णीचे करिकाल
महाभोजनाचे चेर राजे
पेरुंजेरल आदन यांची आठवण एका जखमेसाठी आणि एका मृत्यूसाठी राहिली. जुन्या टिपा दुसऱ्या एका चेर राजांची आठवण एका मेजवानीसाठी ठेवतात. पुरम २ खाली त्या पेरुंजोट्रु उदियन चेरलादन यांचे नाव देतात. म्हणजे “मोठ्या भोजनाचे उदियन”. ते पेरुंजेरल आदन यांच्यानंतर झाले, असे श्रीनिवास यांनी मानले. कवी मुडिनागरायर यांनी त्यांना उद्देशून गायले: “पाच महाभूतांसारखे तुम्ही शत्रूंना सहन करता, आणि तुमच्यापाशी विचारांची व्यापकता, शक्ती आणि पराक्रम आहे. पाचांवर रागावलेल्या दोनदा पन्नासांनी भूमी बळकावली, सोनेरी तुंबै फूल धारण केले, ते लढले आणि रणांगणावर पडले; आणि तुम्ही महाभोजनाचे समृद्ध अन्न सीमा न ठेवता दिले.” हे दोनदा पन्नास आणि पाच म्हणजे कौरव आणि पांडव. हे महाभोजन काय होते? संग्रहावरच्या टीकाकाराने म्हटले, की चेर राजांनी “(लढणाऱ्या) दोन्ही सैन्यांना” हात आखडता न घेता अन्न दिले. श्रीनिवास यांनी ही कल्पना हास्यास्पद ठरवली. भारताच्या अगदी दक्षिण टोकाचे एक राजे कुरुक्षेत्रापर्यंत भात वाहून नेत आहेत, दुर्योधन आणि युधिष्ठिर यांच्या गहू खाणाऱ्या अनुयायांना खाऊ घालायला! त्यांच्या मते या कवितेचा अर्थ असा, की उदियन यांनी त्या जुन्या युद्धातल्या मृतांचा, खूप काळानंतर, एका मेजवानीने सन्मान केला. इतर कवितांत कुळुमूर येथील “उदियन यांच्या स्वयंपाकघरा”चा उल्लेख आहे.
वेण्णीचे करिकाल
पर्णहीन वेंगै झाड
पुरम २२४ खालची जुनी टीप सांगते, कवी करुंकुळल आदनार यांनी हे गीत करिकालांविषयी गायले. ते एक शोकगीत आहे. “शत्रूंच्या किल्ल्यांची पर्वा न करता त्यांनी लढाया जिंकल्या. आपल्या सोबत्यांच्या मेळाव्यासह त्यांनी ताडीचे घडे रिकामे केले, आणि थोर भाटांच्या कुटुंबांचे पालन केले. विधी नीट जाणणाऱ्यांनी प्रशंसा केलेल्या आपल्या सौम्य, निष्कलंक राण्यांसह त्यांनी वैदिक यज्ञाचे काम पूर्ण केले; जिथे उंच खांब आहे आणि गिधाडे खातात, त्या गोल भिंतींच्या आत. हे सारे जाणणारे ते खरोखरच ज्ञानी होते. आणि ते मरण पावले. “बिचारे हे जग! उन्हाळ्यात, धबधबे आटले असताना आणि दुष्काळाने सारे करपले असताना, गुराखी आपल्या भुकेल्या गुरांना चारण्यासाठी वेंगै झाडाच्या फांद्या छाटतात, आणि पानांसोबत त्याची फुलेही गळून पडतात. त्या झाडासारखे, त्यांच्या सौम्य राण्यांनी आपले दागिने उतरवले आहेत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘पुरनानूरु’, जुन्या टिपांसह तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), पुरम २, ६५, ६६ आणि २२४ (विकिस्रोतातील क्रमांक), आणि ‘पत्तुप्पाट्टु’ (दहा दीर्घ गीते), तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), ‘पोरुनरारुप्पडै’ ओळी ७१-१७७ आणि शेवटची कडवी, आणि ‘पट्टिनप्पालै’ ओळी २२१-२२७, आमच्या स्वतःच्या भाषांतरात; व्ही. कनकसभै, ‘द तमिळ्स एटीन हंड्रेड इयर्स अगो’ (१९०४), पृष्ठे ६६-६७ आणि ६९-७२; पी. टी. श्रीनिवास अय्यंगार, ‘हिस्टरी ऑफ द तमिळ्स फ्रॉम द अर्लिएस्ट टाइम्स टु ६०० ए.डी.’ (१९२९), पृष्ठे ३३४-३४३ आणि ४८९-४९५; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘द बिगिनिंग्ज ऑफ साउथ इंडियन हिस्टरी’ (१९१८), पृष्ठे १२९-१३०. कनकसभै या चेर राजांना पहिले आदन म्हणतात, आणि ‘पोरुनरारुप्पडै’चा काळ करिकालांच्या कारकिर्दीच्या अखेरचा मानतात. श्रीनिवास पुरम ६६ ची शेवटची ओळ उलट अर्थाने वाचतात: “ते तुमच्याहून श्रेष्ठ नाहीत”. श्रीनिवास (“बहुधा”) आणि अय्यंगार वेण्णी म्हणजे तंजावर जिल्ह्यातले कोयिलवेण्णी, असे मानतात. श्रीनिवास अकम ५५ चा आधार देतात, जिथे “सेरल आदन” रणभूमीजवळ स्वतःचा प्राण घेतात, आणि पुरम २ चा काळ इ.स. पाचव्या शतकाच्या आधीचा नाही, असे ठरवतात.