भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
अच्युतराय आणि रामराय
म्हातारे राजे नमन करतात
विजयनगरचे राजे कृष्णदेवराय म्हातारे होत चालले होते. त्यांना विश्रांती हवी होती, आणि आपल्यानंतर आपला मुलगा राजा व्हावा, अशी त्यांची इच्छा होती. आपल्या मृत्यूनंतर काय होईल, हे ठाऊक नसल्याने त्यांनी आपल्या हयातीतच मुलाला राजा केले. मुलगा सहा वर्षांचा होता. म्हाताऱ्या राजांनी आपले सिंहासन, आपली सत्ता आणि आपले नाव मुलाला दिले, आणि ते स्वतः त्याचे मंत्री झाले. त्या बालराजांना त्यांनी स्वतः नमनसुद्धा केले. फर्नांव नुनीश ही हकीकत अशी सांगतात; पुढच्या राजांच्या कारकीर्दीत त्यांनी आपली बखर लिहिली. ते म्हाताऱ्या राजांना क्रिस्नाराव म्हणतात. हे बदल आठ महिने चाललेल्या उत्सवांनी साजरे झाले. त्याच काळात बालराजे एका रोगाने आजारी पडले, आणि वारले.
अच्युतराय आणि रामराय
बकऱ्याचे डोळे
मग म्हाताऱ्या राजांना कळले, की बालराजांचा मृत्यू विषाने झाला; ते विष त्यांचे थोर मंत्री सालुव तिम्म यांच्या मुलाने दिले होते. याची खात्री पटताच, संतापलेल्या राजांनी मंत्र्यांना आणि त्यांच्या घराण्याला दरबारापुढे बोलावले. राजे म्हणाले, मंत्र्यांना आपण नेहमी आपला मोठा मित्र मानले. चाळीस वर्षे त्यांनी हे राज्य चालवले, आणि हे राज्य त्यांनीच आपल्याला दिले होते. तरीही त्याबद्दल आपण त्यांचे काहीच देणे लागत नाही. आपल्या आधीचे राजे, आपले भाऊ, यांनी मंत्र्यांना आपले डोळे काढायचा हुकूम दिला होता. मंत्र्यांनी तो पाळला नाही: त्यांनी आपल्या स्वामींना फसवले, आणि त्याऐवजी एका बकऱ्याचे डोळे काढले गेले. म्हणून ते द्रोही ठरले, त्यांच्याबरोबर त्यांचे मुलगेही; आणि आता त्यांनी मुलाला विष दिले. एवढे बोलून राजे उठले, आणि त्यांनी त्या सगळ्यांना पकडले; त्या वेळी देशात घोड्यांसह असलेल्या अनेक पोर्तुगीजांना त्यांनी मदतीला बोलावले. वडील आणि मुलगे तीन वर्षे तुरुंगात पडून होते. मग मंत्र्यांचे एक पुत्र, तिमादनायक, निसटले. ज्या डोंगरांत फक्त दरोडेखोर राहत, तिथे एका नातलगाचा किल्ला होता; तिथे ते गेले. तिथून त्यांनी राजांशी युद्ध मांडले. शेवटी राजांच्या नव्या मंत्र्यांनी तो किल्ला घेतला, आणि त्यांना पकडून परत आणले. राजांनी त्यांना, त्यांच्या वडिलांना आणि एका भावाला वधस्थानी नेले, आणि त्यांचे डोळे काढले, “कारण या देशात ब्राह्मणांना मृत्युदंड देत नाहीत”. तिमादनायक तुरुंगातच वारले; त्यांचे वडील आपल्या दुसऱ्या मुलाबरोबर तिथेच राहिले.
अच्युतराय आणि रामराय
मृत्युपत्र
म्हातारे राजे आजारी पडले, आणि जगण्याची आशा सुटली, तेव्हा त्यांनी मृत्युपत्र केले. ते राजे झाले, त्या वेळी त्यांनी आपले तीन भाऊ आणि एक पुतणे किंवा भाचे यांना चंद्रगिरीच्या किल्ल्यात ठेवायला पाठवले होते. आता त्यांनी मृत्युपत्रात लिहिले, की त्या भावांपैकी अच्युत यांनी राजे व्हावे, कारण त्यांच्यात तेच सगळ्यांत योग्य वाटत होते. म्हाताऱ्या राजांना राज्य करण्याइतका मोठा मुलगा नव्हता; होता तो फक्त अठरा महिन्यांचा. मृत्युपत्रात त्यांनी अच्युतांना बेळगाव घ्यायला, आणि ज्या सुलतानाला नुनीश इदालकांव म्हणतात, त्याच्याशी युद्ध करायला सांगितले. म्हातारे राजे वारल्यावर, अच्युत किल्ल्यातून येईपर्यंत साल्वनाय नावाच्या मंत्र्यांनी राज्य चालवले. नुनीश लिहितात, अच्युत, “जे आता राज्य करतात”, व्यसनांत आणि जुलमात बुडाले. त्यांच्या दुर्वर्तनाने प्रजा आणि सेनानायक फार असंतुष्ट होते. कारण त्यांचे दोन मेहुणे जे म्हणतील, तेवढेच ते करत; आणि ते मेहुणे अतिशय दुष्ट बुद्धीचे होते.
अच्युतराय आणि रामराय
शंभर वर्षांची शांतता
नव्या राजांचा किती कमी वचक आहे, हे इदालकांवला कळले. राजांना युद्धाची आवड नाही, तेव्हा आपण सहज जिंकू, असे वाटून त्याने स्वारी केली, आणि तो विजयनगरपासून एका लीगवर येऊन ठेपला. त्याच्याबरोबर फक्त बारा हजार पायदळ आणि तीस हजार घोडदळ होते. अच्युत नगरात होते, आणि त्याला पकडण्याइतके सैन्य त्यांच्यापाशी होते; फक्त कृती करायची हिंमत हवी होती. तरीही त्या लहानशा सैन्यानिशी इदालकांव राजधानीपासून एका लीगवरच्या नागलापूरमध्ये शिरला, आणि त्याने ते भुईसपाट केले. राजे त्याच्यावर कधी चालून गेलेच नाहीत. काही सेनानायकांनी, जे उत्तम घोडेस्वार होते, हल्ला करायची परवानगी मागितली; इतक्या लहान कामासाठी राजांनी स्वतः यायची गरज नाही, असे ते म्हणाले. पण राजे घाबरून गेले होते. मेहुण्यांच्या सल्ल्याने त्यांनी तह करायला माणसे पाठवली. शंभर वर्षे टिकणारा तह करायला इदालकांव मोठ्या आनंदाने तयार झाला. त्याची किंमत होती सोन्याची मोठी रक्कम, जवाहिरे, आणि कृष्णदेवरायांनी त्याच्याकडून जिंकून घेतलेले राशोल नगर. नंतर राजांनी त्याला एक मोठा हिरा पाठवला, आणखी पंधरा हिऱ्यांसह. मग राजांनी ते पैसे परत मिळवले. आपल्या सेनानायकांकडून आणि प्रजेकडून त्यांनी इतक्या निर्दयपणे वसुली केली, की म्हणतात, सहा महिन्यांत सगळी रक्कम पुन्हा त्यांच्या खजिन्यात जमा झाली.
अच्युतराय आणि रामराय
दोनशे बायका
सेनानायक आणि सैन्य फार असंतुष्ट होऊन दिवस काढत होते. हे राज्य कधी नाश पावणारच असेल, तर ते अच्युतांच्या हयातीतच, असे त्यांचे मत होते. कारण त्यांनी आपल्या राज्यातल्या प्रमुख माणसांचा नाश केला होता, त्यांच्या मुलांना ठार मारले होते, आणि त्यांची संपत्ती घेतली होती. हे सगळे त्यांनी मेहुण्यांच्या वाईट सल्ल्याने केले. नुनीश त्यांच्यापैकी एकाची, क्रिस्नरानार्क नावाच्या सेनानायकाची, हकीकत सांगतात. राजांनी त्याला एका रात्री पकडले; त्याच्या डोळ्यांदेखत त्याच्या मुलाला ठार मारायचा राजांचा बेत होता. शरण जाण्याआधी त्या सेनानायकाने आपल्या सगळ्या बायकांना ठार मारले; त्या दोनशे होत्या. मग राजांसमोर विष घेऊन त्याने स्वतःचा जीव घेतला. त्याच्या कट्यारी, तलवारी, भाले आणि लढाईच्या कुऱ्हाडी, सगळ्या सोन्या-चांदीने मढवलेल्या, विकल्या गेल्या; आणि त्यांतून राजांना तीन हजारांहून अधिक पारडाव मिळाले. अशा रीतीने राज्याने त्याला सावरून धरणारी माणसे गमावली. इदालकांव त्याला इतके तुच्छ मानू लागला, की रोज त्याच्यावर हजार अपमान आणि मागण्या लादू लागला. बखरकार शेवटी लिहितात, या राजांविषयी आणखी सांगण्यासारखे काही नाही. एवढेच, की लोक त्यांना दुबळ्या मनाचे, आणि राज्याच्या सगळ्यांत महत्त्वाच्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणारे मानतात.
अच्युतराय आणि रामराय
फिरिश्ताची वेगळी हकीकत
सुलतानाची ही स्वारी फिरिश्ता अगदी वेगळ्या प्रकारे सांगतो. नुनीश तिचे कारण देत नाहीत; फिरिश्ताच्या हकीकतीत सुलतान आला, कारण विजयनगरच्या एका राज्यकर्त्यांनी त्याला बोलावले. फिरिश्ता अच्युतांचे नावही घेत नाही; त्याची कथा दुसऱ्याच दोघांभोवती फिरते. त्याच्या कथेत, “तिम” राजा यांनी जुन्या राजघराण्यातल्या एका तान्ह्या बाळाला विष दिले, आणि मग चाळीस वर्षे विजयनगरवर राज्य केले. नुनीश यांची बखर छापणारे रॉबर्ट सेवेल यांच्या मते “तिम” राजा म्हणजे सालुव तिम्म. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे पुत्र रामराय त्यांच्या जागी राज्य करू लागले. रामरायांचे लग्न जुन्या घराण्यातल्या एका कन्येशी झाले होते, आणि त्यांनी गादी आपल्यासाठी घ्यायचा प्रयत्न केला. पण सरदारांनी त्यांना “स्त्रीवंशातले एक बालक” राजे म्हणून मान्य करायला लावले. रामरायांनी ते बालक त्याचे काका किंवा मामा होजे तिरुमल यांच्या हाती सोपवले; ते दुबळ्या बुद्धीचे होते, कदाचित वेडेही. पाच-सहा वर्षांत रामरायांनी आपल्या विरोधातल्या बहुतेक सरदारांना दगाबाजीने संपवले. मग ते मलबारात मोहिमेवर गेले, आणि दक्षिणेकडच्या एका बड्या जमीनदारावर चालून गेले. त्या जमीनदाराने सहा महिने टिकाव धरला, आणि रामरायांच्या फौजांना परतवून लावले.
अच्युतराय आणि रामराय
सिंहासनावर सुलतान
फिरिश्ताच्या कथेत, रामरायांनी नगरी एका गुलामाच्या हाती सोपवली होती; त्याला त्यांनीच मोठ्या पदावर चढवले होते. रसद पाठवायला सांगितल्यावर, राजांच्या खजिन्यातली संपत्ती पाहून तो गुलाम इतका थक्क झाला, की ती बळकवायचा त्याने निश्चय केला. त्याने बालराजांना मोकळे केले, होजे तिरुमलांना आपल्या बाजूला वळवले, स्वतः मंत्री झाला, आणि सैन्य उभारले. रामरायांना विटलेले मांडलिक राजे आपल्या हक्काच्या राजांची सेवा करायला धावले, आणि नगरीत तीस हजार घोडदळ आणि पायदळाचे प्रचंड तांडे जमले. मग तिरुमलांनी त्या गुलामाला ठार मारवले. रामराय परत आले; अनेक सरदारांनी आपली साथ सोडल्याचे त्यांना दिसले. त्यांनी राजांशी तह केला, आणि ते आपल्या प्रांतात परत गेले. थोड्याच काळात तिरुमलांनी बालराजांचा गळा दाबून खून केला, आणि गादी बळकावली. ते राजघराण्याच्या रक्ताचे होते, म्हणून सरदारांनी त्यांना मान्य केले. पण त्यांचा जुलूम सहन होईनासा झाला, तेव्हा सरदार उठले, आणि त्यांनी रामरायांना परत बोलावले. तिरुमल मोठ्या संकटात सापडले. त्यांनी विजापूरचा सुलतान इब्राहीम आदिलशहा याला आपल्या मदतीला यायची विनवणी केली, आणि विजयनगर विजापूरचे मांडलिक होईल, असे वचन दिले. हिजरी ९४२ मध्ये इब्राहीम आला; सेवेल त्या वर्षाचा हिशोब इ.स. १५३५-३६ असा करतात. तिरुमलांनी त्याला नगरीत नेले, सिंहासनावर बसवले, “आणि सात दिवस आनंदोत्सव केला”.
अच्युतराय आणि रामराय
जात्याचे दगड
आता रामराय आणि त्यांच्या पक्षाने तिरुमलांना विनवले, देशासाठी सुलतानाला परत पाठवा; तसे केले, तर आम्ही तुमची आज्ञा पाळू. तिरुमलांना वाटले, आता आपल्याला या मित्राची गरज उरली नाही. त्यांनी ठरलेली रक्कम आणि पुष्कळ भेटी दिल्या, आणि सुलतानाला परत जायला सांगितले. इब्राहीमने अजून कृष्णा पुन्हा ओलांडली नव्हती, तोच रामरायांनी आणि त्यांच्या साथीदारांनी आपल्या शपथा मोडल्या. नगरीतल्या पुष्कळ सैनिकांना त्यांनी लाच दिली होती. तिरुमलांनी ज्या बालराजांचा खून केला होता, त्यांचा सूड घ्यायचे निमित्त करून, तिरुमलांना ठार मारायला ते राजधानीवर चालून गेले. तिरुमलांनी ओळखले, आपला विश्वासघात झाला. त्यांनी स्वतःला राजवाड्यात कोंडून घेतले. मग “निराशेने वेडे होऊन” त्यांनी राजांचे सगळे हत्ती आणि घोडे आंधळे केले, आणि त्यांच्या शेपट्या कापल्या, म्हणजे ते शत्रूच्या उपयोगी पडू नयेत. कित्येक युगांत साठलेले हिरे, माणके, पाचू आणि मोती त्यांनी जड जात्यांत दळून त्यांची पूड केली, आणि जमिनीवर विखुरली. मग त्यांनी आपल्या दालनातल्या एका खांबात तलवारीचे पाते रोवले. मग ते इतक्या जोराने त्या पात्यावर धावत जाऊन आदळले, की पाते पाठीतून बाहेर आले. राजवाड्याचे दरवाजे शत्रूंसाठी उघडले जात होते, त्याच क्षणी असे त्यांचे आयुष्य संपले. फिरिश्ता हे नाव “रामराजे” असे लिहितो: “रामराजे आता कोणी प्रतिस्पर्धी न उरता बीजानगरचे राय झाले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह: नुनीश यांची बखर, प्रकरणे १८ आणि २०, पृष्ठे ३५९-३६१ आणि ३६६-३६९, आणि सेवेल यांचे प्रकरण १३, पृष्ठे १६८-१७१, फिरिश्ताच्या हकीकतीसह; आणि एच. हेरास, ‘द आरविडु डायनॅस्टी ऑफ विजयनगर’, खंड १ (१९२७), प्रास्ताविक, पृष्ठे १४-१५. नुनीश यांचे साल्वातिनिका, चामदेगारी आणि बिल्गाव म्हणजे सेवेल यांच्या मते सालुव तिम्म, चंद्रगिरी आणि बेळगाव. नुनीश अच्युतांना चितराव म्हणतात, आणि त्या पुतण्यांना किंवा भाच्यांना बुसबालराव राजांचे पुत्र. किंमत होती दहा लाख सोन्याचे पारडाव; राशोल, ज्याचे आपल्या मुलखासह उत्पन्न १,५०,००० पारडाव होते; आणि एक लाखाचे जवाहिरे. तो हिरा १३० मंगेलिन वजनाचा होता. सेवेल यांना वाटले, ते मेहुणे म्हणजे रामराय, तिरुमल आणि वेंकटाद्री या भावांपैकी दोघे असावेत; त्यांपैकी रामराय आणि तिरुमल यांनी कृष्णदेवरायांच्या कन्यांशी लग्न केले होते. आमंत्रणाबद्दल फिरिश्ता बरोबर असणे सेवेल यांना पूर्ण शक्य वाटले; सुलतान नगरीपर्यंत आला, आणि प्रचंड रक्कम घेऊन परतला, यावर दोघांचे एकमत आहे. हेरास यांच्या मते रामरायांनी तालिकोटच्या कितीतरी वर्षे आधीच आपल्या घराण्यासाठी गादीचा मार्ग मोकळा केला होता.