- 1विजयनगर: एका दृष्टिक्षेपातपंधराव्या आणि सोळाव्या शतकांत एकामागून एक युरोपीय प्रवासी दक्षिण भारतातल्या एका नगरीत आले. तिचा विस्तार आणि तिची संपत्ती पाहून प्रत्येकाने तिला अद्भुत म्हटले. त्यांना ठाऊक असलेली पश्चिमेकडची एकही राजधानी श्रीमंतीत आणि भव्यतेत तिची बरोबरी कर…
अध्याय १: पहिले राजे
2हरिहर आणि बुक्क: पहिले लेख काय सांगतातसुलतानाच्या सैनिकांनी कंबिलाच्या रायांच्या मुलखाला वेढा घातला होता, आणि रायांचे धान्य संपले होते. राय हिंदू राजांमधले एक प्रमुख राजे होते. त्यांचा मुलूख अशा डोंगरांत होता, जिथे कोणालाही पोचता येत नसे. त्यांच्यावर हे संकट आले होते, ते एका पा…- 3वैष्णवांच्या हातात जैनांचा हातराजांनी सगळ्या वैष्णव पंथांच्या प्रमुखांना बोलावून घेतले होते. त्यांच्या लेखात त्यांची नावनिशी आहे. अठरा जिल्ह्यांचे श्रीवैष्णव होते, त्यांचे आचार्य आणि प्रतिष्ठित माणसे होती. भिक्षेवर जगणारे होते, देवळांचे सेवक होते, पाणी भरणारे होते, आणि…
- 4कंपणांची मदुराईवर स्वारीएका राणीच्या काव्यात एक राजे आपल्या तरुण झालेल्या पुत्राला राजपुत्राची कर्तव्ये समजावून सांगतात, आणि पुढे वाढून ठेवलेले काम दाखवतात. पुत्रांनी तुंडीर देशावर चालून जावे, तिथले राज्यकर्ते चंपराय यांचा पराभव करावा, आणि कांची घ्यावी. मग रानातल्…
- 5फिरिश्तामधील बहमनी युद्धेविजयनगरच्या उत्तरेला बहमनी सुलतान राज्य करत; त्यांची राजधानी कूलबर्गा. दोन्ही राज्यांच्या मधे कृष्णा आणि तुंगभद्रा या नद्यांमधले किल्ले आणि मुलूख होते, आणि दोन्ही बाजू त्यांच्यावर हक्क सांगत. इथली सगळी कथा त्यांच्या युद्धांची आहे, इराणी इति…
- 6कोंती आणि अब्दुर रज्जाकविजयनगरच्या राजांच्या भावाने आपल्या नव्या घरात राजांना आणि सरदारांना मेजवानीला बोलावले. पुढे काय घडले, ते वकील अब्दुर रज्जाक सांगतो. तो म्हणतो, हे घडले तेव्हा त्याला कालिकत नगरात अडवून ठेवलेले होते. नगरातले सगळे नगारे, कर्णे आणि शिंगे एकदम…
- 7निकितिन यांचे दख्खनबेदरच्या दरबारातल्या बड्या सरदारांना चांदीच्या पलंगांवरून वाहून नेले जाई. प्रत्येकाच्या पुढे सोन्याचा साज घातलेले वीसेक घोडे चालत. मागे आठशे घोडेस्वार आणि पाचशे पायदळ असे; शिंगे फुंकणारे, दहा मशालजी आणि दहा वाजंत्री असत. त्यांच्यात राहिलेल्…
अध्याय २: वैभवाचा काळ आणि तालिकोट
8गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरसआपल्या राजाविरुद्ध उठलेले सरदार नरसिंह यांचा एक सेनानायक विजयनगरच्या वेशीवर येऊन ठेपला. नगर राखायला तिथे एकही माणूस नव्हता. पादेआराव राजांना ही बातमी दिली गेली; ते फक्त एवढेच म्हणाले, “असे होणेच शक्य नाही.” सेनानायक नगरात शिरला; राजे पुन्हा…- 9कृष्णदेवरायांची युद्धेकृष्णदेवराय विजयनगरचे राजे झाले, तेव्हा त्यांनी आधी स्वतःला सुरक्षित केले. आपल्या आधी राज्य केलेल्या भावाचे पुत्र, म्हणजे आपले पुतणे, आणि आपले तीन भाऊ, यांना त्यांनी एका किल्ल्यावर पाठवले. पुतणे मरेपर्यंत तिथेच राहिले. मग दीड वर्ष नवे राजे…
- 10तेलुगूत लिहिणारे राजेविजयनगरचे राजे कृष्णदेवराय यांनी आपल्या प्रजेच्या मनावर अशी छाप उमटवली, की परंपरेत त्यांचे नाव नुसते “राजा” असेच चालत आले. ते विद्येचे मोठे आश्रयदाते होते, आणि स्वतःही “बरेच विपुल लेखन करणारे” होते. त्यांच्या रचनांपैकी दोनच आपल्यापर्यंत पोच…
- 11वैभवातील नगरीविजयनगरचे राजे रोज उजाडण्यापूर्वी पाऊण पिंट तिळाचे तेल पितात, आणि तेच तेल अंगभर चोळतात. मग कमरेला फक्त एक लहानसे वस्त्र गुंडाळून ते मातीची मोठी वजने हातांनी उचलतात. अंगातले सगळे तेल घामावाटे निघून जाईपर्यंत ते तलवारीचा सराव करतात. आपल्या एक…
- 12अच्युतराय आणि रामरायविजयनगरचे राजे कृष्णदेवराय म्हातारे होत चालले होते. त्यांना विश्रांती हवी होती, आणि आपल्यानंतर आपला मुलगा राजा व्हावा, अशी त्यांची इच्छा होती. आपल्या मृत्यूनंतर काय होईल, हे ठाऊक नसल्याने त्यांनी आपल्या हयातीतच मुलाला राजा केले. मुलगा सहा व…
- 13तालिकोट, १५६५विजयनगरची सत्ता रामरायांच्या हाती होती, आणि हक्काच्या राजांना कैदेत ठेवले होते. त्यांच्याविरुद्ध दख्खनचे मुसलमान राजे उभे ठाकले. त्यांच्यातल्या युद्धाची कथा इथे बहुतांशी सुलतानांच्या बाजूने सांगितली आहे, फिरिश्ता आपल्या इतिहासात लिहितो तशी.…
अध्याय ३: तालिकोटनंतर
14पेनुकोंडा१५६५ मध्ये दख्खनच्या चार मुसलमान राजांनी विजयनगर नगरी लुटली. तिथली सत्ता ज्यांच्या हाती होती, ते रामराय त्याच वर्षी मरण पावले. सम्राट सदाशिव जुन्या राजघराण्याचे शेवटचे राजे होते, पण ते नावापुरतेच राजे होते. आता त्यांच्या वतीने राज्य चालवणार…- 15दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट१५९८ मध्ये सेंट थोमेहून दोन जेझुइट फादर चंद्रगिरीला विजयनगरचे सम्राट दुसरे वेंकट यांच्या दरबारात आले. त्यांच्यापैकी एक होते फ्रान्सेस्को रिचिओ. सम्राटांचे सासरे ओबराय यांनी त्यांना बोलावले होते. त्यांना नगरीत आणायला ओबरायांनी हत्तींवर आणि घ…
- 16यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे१६१४ मध्ये विजयनगरचे म्हातारे राजे वेंकट चंद्रगिरीला वारले. त्यांनी आपल्या जागी आपल्या पुतण्यांची किंवा भाच्यांची निवड केली होती. पण कारकीर्दीला काही दिवस होतात न होतात, तोच हे नवे राजे आपल्या पत्नी आणि मुलांसह आपल्याच राजवाड्यात कैदी झाले.…