भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
निकितिन यांचे दख्खन
चांदीचे पलंग
बेदरच्या दरबारातल्या बड्या सरदारांना चांदीच्या पलंगांवरून वाहून नेले जाई. प्रत्येकाच्या पुढे सोन्याचा साज घातलेले वीसेक घोडे चालत. मागे आठशे घोडेस्वार आणि पाचशे पायदळ असे; शिंगे फुंकणारे, दहा मशालजी आणि दहा वाजंत्री असत. त्यांच्यात राहिलेल्या एका परदेशी माणसाने लिहिले, “देश माणसांनी गच्च भरलेला आहे; पण गावाकडचे लोक फार दीनवाणे आहेत.” ते होते अथानासियस निकितिन, त्वेरचे एक रशियन. १४६८ मध्ये ते भटकंतीला निघाले, आणि १४७४ मध्ये ते रशियात परत पोचले असले पाहिजेत. सुलतानाच्या बेदर नगरात त्यांनी काही काळ मुक्काम केला. तिथल्या फौजांविषयी, हिंदूंशी चाललेल्या त्यांच्या लढायांविषयी, आणि त्यांनी वेढा घातलेल्या एका मोठ्या हिंदू नगराविषयी त्यांनी लिहून ठेवले. या प्रवाशाच्या वर्णनात बेदर हे साऱ्या मुसलमानी हिंदुस्थानाचे मुख्य नगर आहे; मोठे नगर, आणि पुष्कळ लोकवस्तीचे. तिथला सुलतान “एक लहानसा माणूस, वीस वर्षांचा” होता, आणि सरदारांच्या मुठीत होता. त्या सरदारांपैकी मेलिक-तुचार याच्यापाशी २,००,००० माणसांचे सैन्य होते. रॉबर्ट सेवेल यांच्या मते तो बहुधा मंत्री महमूद गवान असावा. बहमनी दरबारातल्या सरदारांचा प्रमुख म्हणून महमूद गवानला मल्लिक-अल-तुजार, म्हणजे “व्यापाऱ्यांचा प्रमुख”, ही पदवी होती.
निकितिन यांचे दख्खन
सोंडांना बांधलेली पाती
निकितिन स्वतःच मोजतात, की वाटेवर त्यांचे सहा ईस्टर गेले. व्होल्गा नदीतून ते कॅस्पियन समुद्रापर्यंत गेले. अस्त्राखानला तातारांनी त्यांना लुटले, आणि कैद केले. इराणमार्गे ते होर्मुझला आले. मुंबईच्या थोडे दक्षिणेला, चौलला, ते भारतात उतरले. आतल्या भागात जुनीर होते. तिथला खान, असत, मेलिक-तुचारचा मांडलिक होता. तो “वीस वर्षे कोफरांशी लढतो आहे” (म्हणजे हिंदूंशी), “कधी हरतो, पण बहुतेक वेळा त्यांना हरवतो.” प्रवाशाच्या वर्णनात, भारताच्या भूमीत राज्यकर्ते आणि सरदार सगळे खुरासानहून आलेले आहेत. हिंदू सगळे पायीच चालतात, आणि भरभर चालतात; अंगावर कपडा नाही, पायांत वहाण नाही. एका हातात ढाल, दुसऱ्या हातात तलवार. नोकरांपैकी काहींकडे सरळ धनुष्ये आणि बाण असतात. पायदळ आधी पुढे पाठवले जाते; खुरासानी मात्र पूर्ण चिलखत घालून घोड्यांवर असतात, माणूस आणि घोडा दोघेही. लढाईत हत्तींचा खूप वापर होतो. त्यांच्या सोंडांना आणि सुळ्यांना मोठी पाती बांधलेली असतात, आणि अंगावर पोलादाचे नक्षीदार पत्रे चढवलेले असतात. प्रत्येक हत्ती पाठीवर एक बुरूज वाहतो; आणि त्या बुरुजात बंदुका आणि बाण घेतलेली बारा चिलखती माणसे असतात.
निकितिन यांचे दख्खन
चेनुदारवर स्वारी
प्रवाशाच्या हकीकतीत, भारतीय समुद्रात ज्यांची जहाजे चाचेगिरी करत, अशी दोन भारतीय नगरे मेलिक-तुचारने दोन वर्षांच्या वेढ्यानंतर घेतली. त्याने सात राजपुत्रांना त्यांच्या खजिन्यांसह पकडून नेले. बरोबर एक ओझे मौल्यवान रत्ने, एक ओझे हिरे, आणि शंभर ओझी किमती माल नेला. मग तो बेदरहून निघाला. त्याच्याबरोबर त्याची स्वतःची पन्नास हजार माणसे होती, सुलतानाची तितकीच, आणि आणखी तीस हजार माणसे घेऊन तीन वजीर. शंभर हत्ती बरोबर चालले; प्रत्येकावर एक बुरूज, आणि त्यात लांब बंदुका घेतलेली चार माणसे. तो निघाला होता “चेनुदारच्या महान भारतीय सत्तेशी लढायला”. पण बिनेदारच्या राजांकडे तीनशे हत्ती होते, स्वतःचे एक लाख सैन्य होते, आणि पन्नास हजार घोडदळ. सुलतान स्वतः आपल्या खास फौजेसह मागून निघाला. त्याच्याबरोबर तीनशे चिलखती हत्ती होते, आणि दुहेरी साखळ्यांनी बांधून नेलेली शंभर हिंस्र जनावरे. ख्रिस्ती पंचांगाचा हिशेब निकितिन गमावून बसले होते. म्हणून त्यांनी उपवासाचे दिवस मुसलमानांबरोबर पाळले, आणि ईस्टरच्या दिवशी त्यांच्याबरोबरच उपवास सोडला. हे कुलबर्ग्याला झाले; तिथेच सुलतान मेलिक-तुचारला येऊन मिळाला. “पण त्यांची मोहीम यशस्वी झाली नाही, कारण त्यांनी एकच भारतीय नगर घेतले, आणि तेही पुष्कळ माणसे आणि खजिना गमावून.”
निकितिन यांचे दख्खन
रिकामा खजिना
निकितिन यांच्या वर्णनात, ज्यांना ते कदम म्हणतात, ते हिंदू सुलतान फार बलाढ्य आहेत; त्यांचे सैन्य मोठे आहे, आणि ते बिचेनेघेरला एका डोंगरावर राहतात. ते विशाल नगर तीन कोटांनी वेढलेले आहे, आणि एक नदी त्याला मधोमध चिरत जाते. एका बाजूला भयंकर जंगल आहे, दुसऱ्या बाजूला खोरे. एका बाजूने तिथे कोणालाच पोचता येत नाही. एक रस्ता नगराच्या अगदी मधून जातो; आणि डोंगर एका घळीवर उंच उठलेला आहे, म्हणून नगर अजिंक्य आहे. शत्रूने महिनाभर वेढा घातला, आणि अन्नपाण्यावाचून पुष्कळ माणसे गमावली. पाणी भरपूर दिसत होते, पण ते हाती लागत नव्हते. यापुढचा प्रसंग कोणत्या नगराचा, हे ठरवणे सेवेल यांना अशक्य वाटले. या काळात सुलतानाच्या फौजांनी विजयनगर घेतले, असे दुसरी कोणतीही नोंद सांगत नाही. या प्रवाशाचा राजमुंद्रीशी किंवा तेलंगणातल्या पूर्वेकडच्या दुसऱ्या एखाद्या नगराशी गोंधळ झाला असावा, असे त्यांना वाटले. निकितिन यांची हकीकत पुढे चालते. अखेर ज्याला ते मेलिख खान खोदा म्हणतात, त्या सेनापतीने रात्रंदिवस लढून तो किल्ला हल्ला करून घेतला. अवजड तोफा घेऊन आलेल्या त्याच्या सैन्याने वीस दिवस काही खाल्ले नव्हते, की काही प्यायले नव्हते. त्याचे पाच हजार उत्तम सैनिक कामी आले. नगर पडले, तेव्हा तिथल्या वीस हजार माणसांची, पुरुषांची आणि स्त्रियांची, मुंडकी छाटली गेली. वीस हजार लहानथोर कैद झाले; आणि दर माणशी दहा तेंका आणि पाच तेंका या भावाने विकले गेले, मुले दोन तेंका एकेकी. पण खजिना रिकामा निघाला, आणि नगर सोडून देण्यात आले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: आर. एच. मेजर (संपादक), ‘इंडिया इन द फिफ्टीन्थ सेंच्युरी’ (१८५७), काउंट व्हिएलहॉर्स्की यांनी अनुवादित केलेल्या निकितिन यांच्या हकिकतीसह, प्रस्तावनेची पृष्ठे ७४-७८, आणि ‘ट्रॅव्हल्स ऑफ निकितिन’, पृष्ठे १२, १४ आणि २६-२९; आणि रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), प्रकरण ८, पृष्ठे १०३-१०६. सेवेल निकितिन यांचे निघणे १४६२ नंतरचे ठरवतात, आणि त्यांचा भारतातला मुक्काम, १४६८ ते १४७४, ‘बॉम्बे गॅझेटियर’वरून घेतात. फिरिश्तामध्ये त्या मंत्र्याने १४६९ च्या एका युद्धात गोवा घेतला, आणि १४७२ मध्ये बेळगावविरुद्ध एक मोहीम झाली. मेजर यांचा मजकूर निकितिन यांच्या बिचेनेघेरपुढे “बिजानगर” जोडतो; दुसऱ्या एका प्रतीतल्या शब्दाचा अर्थ “कोट” नव्हे, तर “घळी” होईल. १४८२ नंतर बहमनी राज्य फुटून त्याची पाच राज्ये झाली, आणि त्याच्या शेवटच्या कैदी राजाबरोबर ते घराणे कायमचे संपले.