भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
वैष्णवांच्या हातात जैनांचा हात
दोन हात
राजांनी सगळ्या वैष्णव पंथांच्या प्रमुखांना बोलावून घेतले होते. त्यांच्या लेखात त्यांची नावनिशी आहे. अठरा जिल्ह्यांचे श्रीवैष्णव होते, त्यांचे आचार्य आणि प्रतिष्ठित माणसे होती. भिक्षेवर जगणारे होते, देवळांचे सेवक होते, पाणी भरणारे होते, आणि सत्यधर्माचे उपदेशक होते. त्या सगळ्यांसमोर राजांनी जाहीर केले, की वैष्णव आणि जैन यांच्यात काहीही भेद नाही. मग त्यांनी जैनांचा हात हातात घेतला, आणि तो वैष्णवांच्या हातात ठेवला. हे राजे होते विजयनगरचे वीर बुक्कराय; त्यांचा लेख त्यांना “शत्रू राजांवर विजय मिळवणारे, शब्द मोडणाऱ्या राजांना शासन करणारे” म्हणतो. तो दिवस होता गुरुवार, भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदा, शके १२९०, म्हणजे इ.स. १३६८. हा लेख कन्नड गद्यात आहे, आणि तो रामानुजांच्या स्तुतीने सुरू होतो: “रामानुज विजयी आहेत”. १८०९ मध्ये तो पहिल्यांदा छापला गेला, तेव्हा त्याचा चुकीचा अर्थ लावला गेला. जिनांचा धर्म आणि विष्णूचा धर्म एकच, हे तो सिद्ध करतो, असे मानले गेले. खरे तर तो एक करार आहे; जैनांचा छळ थांबवण्यासाठी राजांनी स्वतः घडवून आणलेला.
वैष्णवांच्या हातात जैनांचा हात
श्रद्धाळू
जैन आणि भक्त, म्हणजे “श्रद्धाळू”, यांच्यात कलह माजला होता, असे लेख सांगतो. आनेगोंदी, होसपट्टण, पेनुगोंडे आणि कल्लेहदपट्टण या सगळ्या जिल्ह्यांतल्या जैनांनी भक्तांनी आपल्यावर केलेल्या अन्यायाचे गाऱ्हाणे बुक्करायांकडे मांडले. तेव्हा राजांनी फर्मावले: जैन पूर्वीच्या रिवाजाप्रमाणे पाच मोठे नगारे आणि कलश वापरत राहतील. आपल्या मिरवणुकांत ते आपली चिन्हे नेऊ शकतील, आणि वैष्णवांप्रमाणेच नगारे वाजवू शकतील. भक्तांकडून जैनांना काही इजा पोचली, तर ती इजा वैष्णवांनाच झाली असे मानून जैनांचे रक्षण केले जाईल. पण हे भक्त होते तरी कोण? हा लेख इंग्रजीत आणणारे बी. लुइस राइस यांनी ते वैष्णव मानले; लेखाचा एकूण सूर तसेच सुचवतो, आणि आजवर तसेच समजले गेले होते. पण एका श्रीवैष्णव पंडितांनी त्यांना सांगितले, की हा शब्द वैष्णवांसाठी सहसा कधीच वापरत नाहीत; त्याचा अर्थ शिवभक्त, शिवाचे श्रद्धाळू. तसे असेल, तर राजांनी जैनांना शिवभक्तांपासून वैष्णवांच्या संरक्षणाखाली ठेवले होते. राइस यांना हा अर्थ पटण्याजोगा, पण ओढूनताणून लावलेला वाटला: अशी व्यवस्था शांतता टिकवण्यापेक्षा ती भंग करण्याचीच शक्यता अधिक.
वैष्णवांच्या हातात जैनांचा हात
चंद्रसूर्य असेपर्यंत
लेख पुढे सांगतो, श्रीवैष्णव हा हुकूम राज्यभरातल्या सगळ्या बस्तींमध्ये उभारतील. चंद्रसूर्य असेपर्यंत वैष्णव जैनांचे रक्षण करतील. जैनांना ते एकाही बाबतीत वेगळे मानू शकणार नाहीत. राज्यातले प्रत्येक जैन घर वर्षाला एक फणम देईल. त्या पैशातून तिरुमलेचे तात बेळुगुळच्या देवाच्या रक्षणासाठी वीस सेवक ठेवतील, आणि उरलेल्या पैशातून जैनांच्या पडक्या इमारती दुरुस्त करतील. हा नियम जो मोडेल, तो राजांचा, संघाचा आणि समुदायाचा द्रोही ठरेल. पुढे लेखाच्या माथ्यावर एक भर घातली गेली. बुसुवी सेट्टी, आणि ज्यांचे नाव अर्धवट पुसले आहे असे दुसरे एक सेट्टी, यांनी बुक्करायांकडे अर्ज केला. तिरुमलेचे तात आले, आणि त्यांनी दुरुस्ती करून घेतली. दोन्ही पक्षांनी एकत्र येऊन बुसुवी सेट्टी यांना सिंघ-नायक ही पदवी दिली. हे पैसे किती काळ दिले जात राहिले, किंवा कधी दिले गेले तरी का, हे दाखवणारे काहीच नाही. पण बेळुगुळला जैनांना पुन्हा त्रास झाला नाही, असे दिसते. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: बी. लुइस राइस, ‘इन्स्क्रिप्शन्स अॅट श्रवण बेळगोळ’ (‘एपिग्राफिया कर्नाटिका’, खंड २, १८८९), प्रस्तावना, पृष्ठ ५९, आणि क्रमांक १३६ चे त्यांचे भाषांतर, त्यांच्या टिपांसह, पृष्ठे १७९-१८१. कर्नल मॅकेंझी यांनी हा लेख १८०९ मध्ये पहिल्यांदा छापला. राइस यांच्या स्पष्टीकरणानुसार बेळुगुळचा देव म्हणजे गोमटेश्वरांची प्रचंड मूर्ती, आणि तिरुमले म्हणजे त्रिपतीचा पवित्र डोंगर. त्यांच्या प्रस्तावनेत या जागेचे नाव बेळुगल आणि बेळगोळ असे लिहिलेले आहे.