भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
विजयनगर: एका दृष्टिक्षेपात
अतुलनीय नगरी
पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकांत एकामागून एक युरोपीय प्रवासी दक्षिण भारतातल्या एका नगरीत आले. तिचा विस्तार आणि तिची संपत्ती पाहून प्रत्येकाने तिला अद्भुत म्हटले. त्यांना ठाऊक असलेली पश्चिमेकडची एकही राजधानी श्रीमंतीत आणि भव्यतेत तिची बरोबरी करू शकत नव्हती. तिचे राजे ऑस्ट्रियापेक्षा कितीतरी मोठ्या साम्राज्यावर राज्य करत. ती नगरी होती विजयनगर. “विजयाचे नगर” ही अभिमानाची पदवी ती मिरवत होती. आपल्या राज्याच्या अगदी उत्तर टोकाला ती उभी होती. ही नगरी आणि हे राज्य १३३६ मध्ये स्थापन झाले. त्या वर्षापूर्वी सगळा दक्षिण भारत अतिशय जुन्या राज्यांच्या हाती होता; ती इतकी जुनी होती, की त्यांचा आरंभ आजवर कोणालाच शोधता आलेला नाही. मदुराईचे पांड्य होते, तंजावरचे चोळ होते, आणि इतरही. आणि जवळजवळ एका झटक्यात ते जुने जग संपले. नव्या राज्याचे राजे दख्खनपासून सिलोनपर्यंतच्या सगळ्या प्रदेशांचे स्वामी किंवा अधिराजे झाले. रॉबर्ट सेवेल यांना यात कोणताही चमत्कार दिसला नाही. ते सांगतात, सारा भारत जिंकण्यासाठी मुसलमानांनी पुन्हा पुन्हा चढाया केल्या होत्या. ते कृष्णा नदीपर्यंत पोचले, तेव्हा दक्षिणेकडचे हिंदू “भयाने ग्रासून” एकत्र आले. काही आशा दाखवणारा तेवढा एकच झेंडा दिसत होता; त्या नव्या झेंड्याखाली ते घाईघाईने गोळा झाले. जुनी राज्ये ढासळून गेली, आणि अडीचशे वर्षे विजयनगरचे लढवय्ये राजे दक्षिणेचे तारणहार ठरले.
विजयनगर: एका दृष्टिक्षेपात
सर्वांत थोर राजे
त्यांची कथा तुकड्या-तुकड्यांनी हाती येते. देवळांना जमिनी दान केल्याचे हिंदू शिलालेख काही नावे आणि तारखा यांपलीकडे क्वचितच काही सांगतात. मुसलमान बखरकारांनी अनेकदा आपल्याच धन्यांच्या भीतीखाली लिहिले. मग पोर्तुगीज भाषेतल्या दोन बखरी आहेत. दोमिंगुश पाईश यांनी राजधानी तिच्या ऐन वैभवात पाहिली, आणि “मी जे पाहिले आणि मला जे कळले” त्याविषयी लिहिले. फर्नांव नुनीश यांनी राज्याचा परंपरागत इतिहास तिथल्या तिथे गोळा केला. आपल्या काळातल्या घटना त्यांनी स्वतः तिथे हजर राहून, किंवा जे हजर होते त्यांच्याकडून ऐकून सांगितल्या. सेवेल यांच्या मते या दोन बखरी सिद्ध करतात, की सगळ्या राजांमध्ये सर्वांत थोर होते कृष्णदेवराय; ते १५०९ मध्ये गादीवर आले. पाईश यांनी त्यांना अनेकदा पाहिले, आणि त्यांच्याविषयी मोठ्या जिव्हाळ्याने, भरभरून लिहिले. त्यांच्या सैन्यांना स्वतः राजांखेरीज दुसऱ्या कोणी विजयाकडे नेले, असा पुसटसा इशाराही नुनीश कधी देत नाहीत. बखरकार फिरिश्ता हा सुमारे १५७० मध्ये जन्मलेला एक इराणी. तो मात्र त्यांना केवळ कळसूत्री बाहुले समजत असावा असे दिसते; तो त्यांचे नावही कधी घेत नाही. कृष्णदेवरायांनंतर आलेले राजे, अच्युत, यांनाही नुनीश ओळखत होते. त्या ओळखीतूनच नुनीश यांनी त्यांचे वर्णन केले. सेवेल त्या वर्णनात एका अशा राजांचे चित्र पाहतात, ज्यांच्या दुबळेपणाने, स्वार्थीपणाने, भ्याडपणाने आणि क्रौर्याने साम्राज्याच्या विनाशाची वाट मोकळी केली.
विजयनगर: एका दृष्टिक्षेपात
विजयाचे नगर
मग खरी सत्ता रामराय यांच्या हाती गेली. सेवेल यांच्या मांडणीत पुढचे राजे, सदाशिव, जवळजवळ रामराय यांचे कैदीच होते. रामराय आधी नावापुरते त्यांचे मंत्री होते, आणि पुढे स्वतःच स्वतःचे धनी झाले. एच. हेरास यांच्या मते मात्र रामराय स्वतःच गादीवर बसले, “सगळ्या साम्राज्याच्या एकमुखी संमतीने”, आणि त्यांनी एक नवे राजघराणे स्थापन केले. १५६५ मध्ये दख्खनचे पाच मुसलमान राजे विजयनगरविरुद्ध एकत्र आले. तालिकोटच्या लढाईत साम्राज्य पुरते उलथून पडले, आणि ती भव्य राजधानी जवळजवळ नामशेष झाली. पश्चिम किनाऱ्यावरचे पोर्तुगीजांचे जवळजवळ सगळे लढे या साम्राज्याच्या सागरी व्यापारासाठीच झाले होते. साम्राज्याबरोबर पोर्तुगीज गोव्याची समृद्धीही कोसळली, आणि ती पुन्हा कधीच उभी राहिली नाही. सेवेल यांच्या काळापर्यंत विजयाचे हे नगर जवळजवळ नाहीसे झाले होते. उरले होते ते फक्त देवळांचे आणि राजवाड्यांचे काही विखुरलेले भग्नावशेष, आणि तिच्या भक्कम तटबंदीच्या लांबलचक रांगा. तिचे नावसुद्धा लोकांच्या आठवणीतून पुसले गेले. तिचे अवशेष फक्त हंपी नावाच्या लहानशा गावाजवळचे अवशेष म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, प्रस्तावना, पृष्ठे ७-९, आणि पृष्ठे १-३ आणि १०९-११०; आणि एच. हेरास, ‘द आरविडु डायनॅस्टी ऑफ विजयनगर’, खंड १ (१९२७), प्रास्ताविक, पृष्ठे १३-१५. सेवेल सुमारे १४९० पासूनचे, नरसिंहांपासून सदाशिवांपर्यंतचे राजे एकाच, दुसऱ्या राजघराण्यात मोजतात; हेरास चार घराणी मोजतात, आणि रामराय यांचे कुळ, आरविडु, हे चौथे. दोघेही तालिकोट या नावाला “तथाकथित” म्हणतात; हेरास त्या लढाईला राक्षस-तागडीची आपत्ती म्हणतात. फिरिश्ता अहमदनगरच्या निजामशाहांच्या दरबारात राहिला. सेवेल बारोस, कौतु आणि कोरेआ या इतिहासकारांचीही नावे देतात.