भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट
चटईवर बसलेले राजे
१५९८ मध्ये सेंट थोमेहून दोन जेझुइट फादर चंद्रगिरीला विजयनगरचे सम्राट दुसरे वेंकट यांच्या दरबारात आले. त्यांच्यापैकी एक होते फ्रान्सेस्को रिचिओ. सम्राटांचे सासरे ओबराय यांनी त्यांना बोलावले होते. त्यांना नगरीत आणायला ओबरायांनी हत्तींवर आणि घोड्यांवर बसलेले सरदार आणि सैनिक पाठवले. त्यांनी फादरांचे आपल्या वाड्यात स्वागत केले, आणि काही दिवसांनी त्यांना राजांपुढे नेले. त्या भेटीचे वर्णन एका हकीकतीत आहे. राजे एका अरुंद ओसरीत बसले होते. ती फक्त त्यांच्यासाठी बांधलेली होती, आणि तिथे जायला अनेक पायऱ्या चढाव्या लागत. ते एका चटईवर, एका उशीला टेकून बसले होते; त्यांनी पिवळे वस्त्र घातले होते. त्यांच्या शेजारी, चटईच्या कडेला, युवराज बसले होते; ते देखण्या चेहऱ्याचे एक तरुण होते. फादर इतर सरदारांप्रमाणे राजांसमोर उभे राहिले. ते इतक्या जवळ होते, की कधी कधी त्यांचा राजांच्या वस्त्राच्या काठाला स्पर्श होत होता. राजे म्हणाले, तुमच्या येण्याचा मला आनंद झाला, “जगाला सूर्योदयाचा होतो तितका”. फादरांनी आणलेल्या भेटींमध्ये पोर्तुगालहून आणलेला हृदयाच्या आकाराचा एक सोन्याचा दागिना होता. हे कशासाठी आहे, असे राजांनी विचारले. हे काही खायचे आहे का?
दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट
“आमच्या संन्याशांसारखे”
फादरांनी उत्तर दिले, हे माणसाच्या हृदयाचे प्रतीक आहे; ते चांदी-सोन्याचे बनवले आहे, आणि ते तुमच्यावरच्या आमच्या प्रेमाचे आणि निष्ठेचे चिन्ह आहे. राजांनी आपल्या भाषेत त्यांचे आभार मानले: “महा सांतो सेआम”, म्हणजे मला अतिशय आनंद झाला आहे. त्यांनी फादरांना रेशमी कापडाचे तागे दिले. मग त्यांनी फादरांच्या जीवनाबद्दल विचारले. फादरांचे सांगणे ऐकून झाल्यावर राजे आपल्या सरदारांकडे वळले. ते म्हणाले, “हे आमच्या संन्याशांसारखे आहेत, पण शिवाय हे गुरुपीही आहेत”, म्हणजे विद्वान धर्मगुरू. शेवटी फादरांनी बाप्तिस्मा आणि पश्चात्ताप हे संस्कार समजावून सांगितले. ते म्हणाले, ब्राह्मणांचे स्नान फक्त शरीर स्वच्छ करते; हे संस्कार त्यापेक्षा कितीतरी चांगल्या रीतीने आत्मा धुतात. राजांनी तिथे हजर असलेल्या ब्राह्मणांना विचारले, “तुम्हाला याबद्दल काय वाटते?” आणि ते थक्क होऊन उद्गारले, “सुआमी, सुआमी”: स्वामी, स्वामी. ओबरायांनी फादरांना सांगितले, राजे तुम्हाला दोन गावे देतील, तुमच्या खर्चासाठी आणि चर्च बांधण्यासाठी. ते तुम्हाला एक सोन्याची पालखीही देतील; ती फक्त बड्या सरदारांना आणि गुरुपींना वापरायची परवानगी असते. त्यांच्या सगळ्या मुलखात तुम्ही हवी तितकी प्रार्थनास्थळे बांधू शकता. दुसऱ्या भेटीत राजांनी खुद्द चंद्रगिरीत एक चर्च बांधायची परवानगी दिली.
दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट
राजांचे जुने घर
पेनुकोंड्यावर विजापूरकडून हल्ला झाला, त्या सुमाराला, सुमारे १५९२ मध्ये, वेंकटांनी चंद्रगिरीला आपली राजधानी केली होती. त्यांच्या राजघराण्याचा इतिहास लिहिणारे एच. हेरास यांना या स्थलांतरात राजांची “दुबळी बाजू” दिसली, आणि कदाचित लवकर आलेल्या म्हातारपणाची पहिली लक्षणे. पण सगळ्यात जास्त, त्यांच्या मते, ती घराची ओढ होती. तमिळ मुलखाचे सुभेदार म्हणून वेंकट अनेक वर्षे चंद्रगिरीला राहिले होते, आणि ते त्यांचे जणू दुसरे जन्मस्थानच होते. तिथे खडकाळ टेकडीच्या पायथ्याशी त्यांचा जुना राजवाडा होता; टेकडीच्या माथ्यावर किल्ला होता. आता तोच राजवाडा विजयनगरच्या सम्राटांचा राजवाडा झाला. “ते आता चंद्रगिरीत राहतात”, असे जेझुइटांचे व्हिजिटर यांनी लिहिले; १५९७ मध्ये त्यांनी दक्षिणेतल्या सगळ्या जेझुइट घरांची पाहणी केली होती. त्यांनीच फादरांना राजांकडे पाठवले होते.
दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट
पन्नास कुटुंबे
ऑगस्ट १५९९ मध्ये रिचिओ नव्या मिशनच्या प्रमुखांबरोबर चंद्रगिरीला परत आले. राजांच्या वतीने ओबरायांनी त्यांना एका छोट्या चर्चसाठी आणि घरासाठी चांगली जागा दिली. त्यांनी तिच्याभोवती भिंत बांधली, आणि चर्चमध्ये दोन प्रतिमा लावल्या: एक ख्रिस्ताची आणि एक मदर मेरीची. पुढे काय झाले, ते रिचिओ यांनी लिहिले आहे. पुष्कळ परधर्मी लोक सतत चर्चमध्ये येत. ते प्रतिमांपुढे वाकत, लोटांगण घालत, आणि काही ना काही ऐहिक फळ मागत; मिळालेल्या फळाबद्दल आभार मानायलाही पुष्कळजण परत येत. फादर त्यांना उपदेश करत, की तुमच्या श्रद्धा म्हणजे “उघड खोटेपणा आणि पापे यांच्याशिवाय दुसरे काही नाहीत”. रिचिओ सांगतात, त्यावर काय उत्तर द्यावे, हे कोणालाच कळत नसे. ते राजांनाही अनेकदा आपला धर्म समजावून सांगत, आणि त्यांना चित्रे दाखवत; ती पाहायला राजांना फार आवडे. राजांची बुद्धी “तल्लख” असूनही त्यांच्यापाशीही उत्तर नव्हते. दुसऱ्या एका पत्रात रिचिओ सांगतात, राजांनी त्यांना चर्च बांधायची, क्रूस उभारायची आणि माणसांचे धर्मांतर करायची परवानगी दिली. ती “इतकी, की आम्हाला दिलेल्या जमिनीवरून पन्नास कुटुंबांना जागा खाली करून निघून जावे लागले”. १६०० पर्यंत मिशनमध्ये तीन धर्मगुरू आणि एक इंग्रज ब्रदर होते; ते ब्रदर धर्मगुरू नव्हते, ते चित्रकार होते. आणखी एक पत्र म्हणते, “राजे त्यांच्यावर फार प्रसन्न आहेत.”
दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट
राजांचे पत्र
एकदा राजे फादरांच्या घराजवळून फिरत होते, आणि त्यांनी ते घर कुठे आहे, असे विचारले. फादर त्यांच्या स्वागताला दारापाशी गेले; तेव्हा राजांचे सेवक पुकारत होते, “पारेको परंगोलु”: महाराजांनी पोर्तुगीज धर्मगुरूंना पाहावे. एका फादरांनी लिहिले, “ते आमच्याशी प्रेमाने आणि प्रसन्नपणे बोलले.” त्याच वर्षी राजांनी त्याच व्हिजिटरना पत्र लिहिले; ते तेव्हा गोव्याला होते. मूळ पत्र जेझुइटांच्या दफ्तरखान्यात जपून ठेवले आहे. त्याची सुरुवात अशी आहे: “राजांचे राजे, थोर स्वामी, सरदारांचे सरदार, वेंकपती, देवाखालोखाल राजे”. त्यांनी फादरांना “माझ्या स्वतःच्या चंदेग्री गावात” चर्च आणि घर बांधायची परवानगी दिली होती. फादरांच्या खर्चासाठी त्यांनी सेंट थोमेजवळच्या एलमूर गावाचा महसूल दिला. आणि त्यांनी फादरांना “देवाचा धर्म सांगायचे पूर्ण स्वातंत्र्य दिले, म्हणजे ज्याला हवे तो ख्रिस्ती होऊ शकेल, आणि त्यासाठी त्याचे आधीचे स्थान त्याच्याकडून काढून घेतले जाणार नाही”. ते व्हाइसरॉयला एक अंगठी आणि इतर भेटी पाठवणार होते, “म्हणजे आपले जुने मैत्रीचे संबंध पुन्हा ताजे होतील”. पत्राचा शेवट असा: “मला स्वतःला आणखी काही सांगायचे नाही.”
दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट
वेल्लोरचे रानडुक्कर
१६०४ च्या सुरुवातीला वेंकटांनी वेल्लोर घेतले, आणि ते काही काळ तिथे राहिले. मलबारच्या जेझुइटांचे प्रमुख त्यांना वंदन करायला आले, आणि राजांनी त्यांच्यासाठी राजवाड्याशेजारचे एक घर तयार ठेवले. त्या भेटीचे वर्णन एका जेझुइट पत्रात आहे. राजांच्या वतीने सरदार फादरांच्या स्वागताला आले. राजांच्या बहिणीचे पुत्र रमण हे फादरांचे चांगले मित्र होते. त्यांनी आपल्या ताटातली पक्वान्ने पाठवली. आम्ही आमचे जेवण स्वतः बनवू, असे फादर म्हणाले; तेव्हा राजपुत्रांनी मेंढ्या आणि कोंबड्या, लोणी आणि तांदूळ पाठवले. मग त्यांनी शिकारीतले एक रानडुक्कर पाठवले, आणि शेवटी ते स्वतः आले. फादरांनी एक हत्ती आणला होता; तो विश्रांतीसाठी कांचीवरमला ठेवला होता. तो वेल्लोरला पोचल्यावर, फादरांना गाडीतून आणायला राजांनी आपल्या चिटणिसाला मोठ्या लवाजम्यासह पाठवले. फादरांचे स्वागत करायला, आणि हत्ती, शिकारी कुत्रा आणि इतर भेटी पाहायला राजे स्वतः प्रवेशद्वारापाशी खाली आले. ते फादरांना दिवाणखान्यात घेऊन गेले, आणि त्यांनी त्यांना सिंहासनाशेजारी बसवले; बडे सरदार भोवती उभे होते. फादरांनी निघायची परवानगी मागितली, पण राजांनी ती दिली नाही: पहिल्याच भेटीत त्यांना निरोप देणे दोघांचाही अपमान ठरला असता. वेल्लोरला राजांनी जेझुइटांना किल्ल्याच्या पहिल्या तटाच्या आत, राजवाड्याच्या भिंतीला लागून, एक घर आणि चर्च दिले. त्यांच्यापैकी एकांनी लिहिले, “ते आमच्यावर किती प्रेम करतात, हे पाहून आश्चर्य वाटते.”
दुसरे वेंकट आणि चंद्रगिरीचे जेझुइट
परत बोलावले
फादरांना मोठ्या आशा होत्या. मलबारच्या जेझुइटांच्या प्रमुखांनी १६०४ मध्ये लिहिले, “त्या सरदारांपैकी एकाला जरी बाप्तिस्मा घ्यावासा वाटला, तरी बाकीचे, असे दिसते, त्याचे अनुकरण करतील.” पण पहिला बाप्तिस्मा, १६०१ मध्ये, एका मुलाचा झाला होता; आणि त्याच १६०४ मध्ये त्यांनी लिहिले, “आतापर्यंत एकही धर्मांतर झालेले नाही”. मग साम्राज्यातल्या जेझुइटांच्या वर्तनाबद्दलचे आरोप स्पेनचा राजा तिसरा फिलिप याच्याकडे पाठवले गेले. मार्च १६१० मध्ये त्याने भारतातल्या आपल्या व्हाइसरॉयला हुकूम दिला: त्यांना ताबडतोब परत बोलवा, आणि मगच त्या आरोपांची गुप्तपणे चौकशी करा. हेरास यांना हा “विचित्र आणि अविचारी हुकूम” वाटला. त्यांच्या प्रमुखांनी त्यांना ताबडतोब परत बोलावले, आणि त्यांच्या जागी दुसरे कोणीही पाठवले गेले नाही. १६१३ च्या व्हाइसरॉयने आपल्या राजाला लिहिले, पुलिकतला डचांनी वसाहत केली, आणि वेंकटांनी सेंट थोमेविरुद्ध युद्ध केले, याचे कारण जेझुइटांचे नसणे हेच होते. तो लिहितो, जेझुइट चंद्रगिरीला, “त्यांच्यावर प्रेम करणाऱ्या राजांच्या जवळ” असणे अगदी आवश्यक आहे. व्हाइसरॉयची इच्छा कधीच पूर्ण झाली नाही. थोड्याच काळात वेंकट वारले, आणि मागोमाग यादवी युद्ध झाले. युद्ध संपल्यावर मिशन पुन्हा सुरू होईल, अशी आशा असल्याचे एका फादरांनी १६१७ मध्ये लिहिले. पण जेवढे माहीत आहे त्यानुसार, विजयनगरच्या सम्राटांची सत्ता असेपर्यंत एकही जेझुइट पुन्हा वेल्लोरला किंवा चंद्रगिरीला राहिला नाही. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: एच. हेरास, ‘द आरविडु डायनॅस्टी ऑफ विजयनगर’, खंड १ (१९२७), प्रकरण १५, पृष्ठे ३१०-३१३, आणि प्रकरण २२, पृष्ठे ४६४-४८३, त्यांनी केलेल्या द्यू जारिक आणि जेझुइटांच्या पत्रांच्या भाषांतरांसह, आणि राजांनी पिमेंता यांना लिहिलेल्या पत्रासह; आणि प्रकरण २४, पृष्ठे ५११-५१३. ते फादर होते सिमांव द सा आणि फ्रान्सेस्को रिचिओ; त्यांना व्हिजिटर निकोलाऊ पिमेंता यांनी पाठवले होते. नंतर मानोएल द व्हेगा, बेल्शियोर कुतिन्यो, ब्रदर अलेक्झांडर फ्राय, प्रॉव्हिन्शियल आल्बेर्तो लाएर्सिओ आणि फोंतेबोना आले. फिलिपचा हुकूम व्हाइसरॉय रुई लोरेन्सो द ताव्होरा याच्याकडे गेला; १६१३ चा व्हाइसरॉय होता दों जेरोनिमो द आझेवेदो. हेरास यांच्या मते हे मिशन ऐहिक लाभासाठी नव्हते. त्यांच्या दृष्टीने वेंकट आपल्या घराण्यातले सगळ्यात सामर्थ्यवान राजे होते, पण त्यांच्यात तीन दोष होते: सदाशिवांचा खून, तो वेंकटांनीच केला याबद्दल हेरास यांना “फारशी शंका नव्हती”; आपली अखेरची वर्षे आवडत्या राणींच्या आणि त्यांच्या नातलगांच्या हाती सोपवणे; आणि वारसाची निवड, जी यादवी युद्धाचे तात्कालिक कारण ठरली.