भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
“तल्ला! तल्ला!”
१६१४ मध्ये विजयनगरचे म्हातारे राजे वेंकट चंद्रगिरीला वारले. त्यांनी आपल्या जागी आपल्या पुतण्यांची किंवा भाच्यांची निवड केली होती. पण कारकीर्दीला काही दिवस होतात न होतात, तोच हे नवे राजे आपल्या पत्नी आणि मुलांसह आपल्याच राजवाड्यात कैदी झाले. ही कथा मानुएल बारादास यांच्या एका पत्रातून येते; ते पत्र त्यांनी डिसेंबर १६१६ मध्ये कोचीनला लिहिले. कैदेतल्या राजांच्या बाजूने आता एकच सेनानायक उरले होते, एचम नाईक. राजांपर्यंत पोचायचा त्यांना कोणताच मार्ग सापडेना. म्हणून निदान त्यांचा एक मुलगा तरी हाती लागावा, असा मार्ग ते शोधू लागले. राजांचे कपडे धुणाऱ्या धोब्याला त्यांनी बोलावले, आणि मोठमोठी वचने दिली. धोबी धुतलेले कपडे आत घेऊन गेला, त्या दिवशी कपड्यांबरोबर त्याने एचम नाईकांचे ताडपत्रावरचे एक पत्र नेले. आपल्या तीन मुलांपैकी एकाला बाहेर पाठवा, अशी त्यात राजांना विनवणी होती. राजांनी आपले दुसरे पुत्र दिले; ते बारा वर्षांचे बालक होते. थोरले पुत्र अठरा वर्षांचे होते; त्यांना न्यायची धोब्याची हिंमत झाली नाही. त्याने राजपुत्रांना मळक्या कपड्यांत लपवले, आणि सांगितले, दुखले तरी ओरडू नका. वर त्याने काही अतिशय घाणेरडे कपडे ठेवले; त्यांच्यापासून कोणीही दूरच राहिले असते. मग तो “तल्ला! तल्ला!”, म्हणजे “दूर राहा!”, असे ओरडत बाहेर पडला. सगळे पहारेकरी बाजूला झाले. त्याने राजपुत्रांना तीन दिवस आपल्या घरी लपवून ठेवले, आणि मग एचम नाईकांच्या छावणीत पोचवले. तिथे सगळ्या सैन्याने मोठ्या आनंदाने त्यांचे स्वागत केले.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
राणींचे कुमार
याची सुरुवात मुलासाठी आसुसलेल्या एका राणींपासून झाली. राजे वेंकट यांचे लग्न जगराय यांच्या कन्या बायमा यांच्याशी झाले होते. बायमांना मुलाची फार आस होती, पण कितीही उपाय केले तरी मूल होईना. त्यांच्या वडिलांच्या घरातली एक ब्राह्मण स्त्री एक महिन्याची गरोदर होती. तिने राणींना एक युक्ती सुचवली: राणींनी राजांना आणि सगळ्या जगाला सांगावे, की आपणही एक महिन्याच्या गरोदर आहोत, आणि तसे सोंग करावे. ती स्त्री बाळंत झाली, की ते मूल गुपचूप राजवाड्यात पाठवील, आणि राणी ते आपले म्हणतील. राणींनी तसेच केले. त्या ब्राह्मण स्त्रीला मुलगा होताच तो राजवाड्यात पाठवला गेला, आणि राणी बायमा यांना पुत्र झाला, अशी बातमी पसरली. राजांना हे सगळे ठाऊक होते. तरीही राणींवरच्या प्रेमापोटी, आणि ही गोष्ट उघड होऊ नये म्हणून, त्यांनी मेजवान्या दिल्या. त्यांनी त्या मुलाचे नाव “चिकराय” ठेवले; गादीच्या वारसाला नेहमी हेच नाव दिले जाई. पण त्यांनी त्याला कधीही मुलासारखे वागवले नाही. त्यांनी त्याला चंद्रगिरीच्या राजवाड्यात कोंडून ठेवले, आणि फक्त राणींबरोबरच बाहेर जाऊ दिले. मुलगा चौदा वर्षांचा झाला, तेव्हा राजांनी आपल्या एका पुतणीशी किंवा भाचीशी त्याचे लग्न लावून दिले.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
राजमुद्रेची अंगठी
मृत्यूच्या तीन दिवस आधी राजांनी राणींच्या कुमारांना बाजूला सारले. अनेक सरदारांसमोर त्यांनी आपल्या पुतण्यांना किंवा भाच्यांना बोलावले, आणि आपला उजवा हात त्यांच्यापुढे केला; त्या हातात राजमुद्रेची अंगठी होती. राजांचे ते पुतणे किंवा भाचे रडू लागले. ही अंगठी तुम्हाला हवी त्याला द्या, मला राजा व्हायचे नाही, अशी त्यांनी विनवणी केली, आणि रडत रडत म्हाताऱ्या राजांच्या पायांशी वाकले. लोकांनी त्यांना उठवले, आणि राजांच्या उजव्या बाजूला बसवले; राजांनी पुन्हा अंगठी पुढे केली. राजपुत्रांनी आपले हात डोक्यावर उचलले, “जणू ही अंगठी आपल्यावर किती दुर्दैव आणणार आहे, हे त्यांनी आधीच ओळखले होते”. म्हाताऱ्या राजांनी ती अंगठी बोटाच्या टोकावर धरून दुसऱ्यांदा पुढे केली. सेनानायकांच्या सल्ल्यावरून त्यांनी ती घेतली; ती आधी डोक्याला लावली आणि मग बोटात घातली, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. राजांनी त्यांना आपले वस्त्र, आपल्या कानातला मोठा हिरा, आपली कुंडले आणि आपले मोठे मोती दिले, आणि ते राजे झाल्याची द्वाही फिरली. “काहींना आनंद झाला, तर काही नाराज झाले.” तीन दिवसांनी, सदुसष्टाव्या वर्षी, राजे वारले. त्यांच्या स्वतःच्या बागेत चंदन आणि अगरू घालून त्यांचे दहन झाले. मग तीन राण्यांनी स्वतःला जाळून घेतले; एक राजांच्याच वयाच्या होत्या, आणि दोघी पस्तीस वर्षांच्या. भरजरी वस्त्रे लेऊन त्यांनी आपले दागिने आपल्या नातलगांना, ब्राह्मणांना आणि लोकांना वाटून दिले. सगळ्यांचा निरोप घेऊन त्या एका उंच जागी चढल्या, आणि त्या प्रचंड चितेच्या मधोमध त्यांनी उड्या घेतल्या.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
राजवाड्याचे दरवाजे
तीन सोडून सगळ्या सेनानायकांनी नव्या राजांशी निष्ठेची शपथ घेतली. त्या तिघांचे पुढारी होते राणींचे वडील, जगराय. त्यांनी उलट राणींच्या कुमारांना गादीवर बसवायची शपथ घेतली. मग नव्या राजांनी आपल्या दरबारातल्या तीन बड्या माणसांना दुखावले: आपले सेनापती, आपले मंत्री, आणि जुन्या राजांच्या एका राणींचे भाऊ. त्यांच्याकडे त्यांनी किल्ले, पैसा आणि जवाहिरे मागितली. तिघांनीही दोन दिवसांत हुकूम पाळायचे कबूल केले, आणि गुपचूप जगरायांना जाऊन मिळाले. आपल्याला मुजरा करायचा आहे, असा निरोप जगरायांनी पाठवला, आणि राजांनी त्यांना आत येऊ दिले. पाच हजार निवडक माणसे घेऊन ते किल्ल्यात शिरले; त्यांचे दोघे साथीदार प्रत्येकी दोन हजार घेऊन. किल्ल्याच्या दोन्ही तटांचे दरवाजे त्यांनी ताब्यात घेतले. “दगा!” असा पुकारा झाला, आणि राजांनी राजवाड्याचे दरवाजे बंद करवले; पण कटवाले ते दरवाजे फोडू लागले. त्या तिघांपैकी एक सर्वांत आधी आत घुसले. त्यांनी राजांना आपले वचन कळवले: तुम्ही शरण आलात, तर तुम्हाला काहीही इजा होणार नाही; पण जुन्या राजांचे पुत्र म्हणून राणींचे कुमारच राजे होतील.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
गंभीर आणि कठोर
कोणी पाठीराखा नाही, कोणता उपाय नाही, अशा स्थितीत राजांनी ते मान्य केले. पत्नी आणि मुलांसह ते आपण राहत असलेल्या बुरुजातून बाहेर पडले, आणि सैनिकांमधून “गंभीर आणि कठोर चेहऱ्याने, खाली नजर लावून” चालत गेले. कोणीही त्यांना वंदन केले नाही, आणि त्यांनीही कोणाला केले नाही. जगरायांनी राणींच्या कुमारांना राज्याभिषेक केला, आणि सरदारांना त्यांना मुजरा करायला लावले. कुमारांनी राजवाडा आणि त्यातली सगळी संपत्ती ताब्यात घेतली; बातमी खरी असेल, तर त्यांना नुसत्या हिऱ्यांनी भरलेल्या तीन मोठ्या पेट्या मिळाल्या. पदच्युत राजांवर कडक पहारा बसवला गेला. एचम नाईक सोडून सगळ्यांनी त्यांची साथ सोडली. ते आठ हजार माणसांसह किल्ल्याबाहेर राहिले. येऊन मुजरा करा, नाहीतर तुमचा नाश होईल, असे जगरायांनी त्यांना कळवले. त्यांनी उत्तर दिले, “जो कोणाचा मुलगा आहे हे कोणालाच ठाऊक नाही, आणि ज्याची जातसुद्धा कोणती हे ठाऊक नाही, अशा पोरापुढे” वाकणारा मी नव्हे. आणि नाशाचे म्हणाल, तर जगराय बाहेर येऊन माझ्याशी दोन हात करतील का? जगरायांनी हजार गोड शब्द वापरले, आणि वचने दिली, पण एचम नाईकांचा निश्चय काही ढळला नाही. याच वेळी एचम नाईकांनी धोब्याच्या गाठोड्यातून राजांचे दुसरे पुत्र बाहेर काढले. जगरायांना हे कळले, तेव्हा ते इतके हादरले, की कित्येक दिवस घराबाहेर पडले नाहीत. त्यांनी राजांवरचे पहारे दुप्पट केले, आणि त्यांना भात आणि जाडीभरडी भाजी यांच्याशिवाय काहीही खायला देऊ नये, असा हुकूम दिला.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
भुयार
आता जगरायांचे चार सेनानायक एचम नाईकांना येऊन मिळाले, आणि त्यांच्याकडे सोळा हजार माणसे झाली. त्यांनी वीस सैनिक निवडले. ते किल्ल्यात गेले, तिथे नोकरीला लागले, आणि राजांच्या कैदखान्यापर्यंत भुयार खणू लागले. आपल्या खोलीत सैनिक आलेले पाहून राजे थक्क झाले; आणि ते जमिनीवर लोटांगण घालून एचम नाईकांचे ताडपत्रावरचे पत्र देऊ लागले, तेव्हा तर आणखीच. राजे त्यांच्याबरोबर जायला तयार झाले. त्यांनी आपली वस्त्रे काढली, आणि एकच वस्त्र अंगाभोवती गुंडाळले. आपल्या पत्नीला, मुलांना आणि मुलींना ते म्हणाले, घाबरू नका; मी सुटलो, की तुम्हा सगळ्यांना सोडवीन. नेमक्या त्याच क्षणी, रात्री मशाली घेऊन राजवाड्यात गस्त घालणाऱ्या पहारेकऱ्यांपैकी एक एका खड्ड्यात पडला. त्याच्या आरोळ्या ऐकून इतर धावत आले. त्यांनी खणले, भुयार शोधले, आणि त्याच्या मागोमाग राजवाड्यापर्यंत आले. राजे भुयारात उतरत होते, तेवढ्यात ते पोचले. राजांना पकडून आणखी अरुंद जागी, आणखी पहाऱ्यात हलवले गेले. मग एचम नाईकांनी किल्ल्यातल्या इतेओब्लेझा नावाच्या एका सेनानायकांना लाच दिली; त्यांच्याकडे पाचशे माणसे होती. एके दिवशी जगराय एका सरदाराच्या स्वागताला आपल्या सगळ्या माणसांसह बाहेर गेले होते. तेव्हा इतेओब्लेझांनी पहारेकऱ्यांना ठार मारले, आणि तीन दरवाजे ताब्यात घेतले. पण जगराय एका चोरदरवाजाने परत आले; त्या दरवाजाबद्दल इतेओब्लेझांना कोणीच सांगितले नव्हते. जगरायांनी त्यांना आणि त्यांच्या पाचशे माणसांना ठार मारले.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
राजरक्ताचे कोणी उरू नये
संतापलेल्या जगरायांनी राजांना आणि त्यांच्या सगळ्या कुटुंबाला ठार मारायचे ठरवले, म्हणजे राणींच्या कुमारांचा पक्ष बळकट होईल. त्यांनी आपले भाऊ चिनओबराय यांना राजांकडे पाठवले: स्वतःला मारून घ्या, नाहीतर भोसकून मारले जाल, असे सांगायला. राजांनी विनवले, त्या प्रयत्नाबद्दल मला काहीच ठाऊक नव्हते. पण चिनओबरायांनी सांगितले, तुम्हाला मरावेच लागेल, स्वतःच्या हाताने किंवा दुसऱ्याच्या. बारादास लिहितात, “अतिशय करुण प्रसंग, आणि तो सांगताना माझे मन दुःखाने भरून येते!” राजांनी आपल्या पत्नीला बोलावले, काही वेळ त्यांच्याशी बोलले, आणि त्यांचे मस्तक उडवले. मग त्यांनी आपल्या सर्वांत धाकट्या पुत्राला बोलावले, आणि त्यांचेही तसेच केले; आणि तसेच आपल्या लहान मुलीचे. मग त्यांनी आपल्या थोरल्या, विवाहित पुत्राला बोलावले, आणि त्यांना आपल्या पत्नीला मारायचा हुकूम दिला; त्यांनी पत्नीचे मस्तक उडवले. मग राजांनी चार बोटे रुंदीची एक लांब तलवार घेतली, तिच्यावर स्वतःला झोकून दिले, आणि ते मरण पावले; आणि त्यांच्या पुत्रांनी, वारसांनीही, तसेच केले. एक लहान मुलगी उरली; तिला मारायचे राजांना धैर्य झाले नाही. चिनओबरायांनी तिला ठार मारले, म्हणजे राजरक्ताचे कोणीही उरू नये, आणि गादी राणींच्या कुमारांसाठी सुरक्षित राहावी.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
“त्याला आणि मला मारा”
या कृत्याने काही सरदार इतके हादरले, की उरलेल्या एकुलत्या एका जिवंत राजपुत्रांचे रक्षण करायला ते एचम नाईकांना जाऊन मिळाले. एचम नाईकांनी आपली दहा हजार उत्तम माणसे निवडली, आणि जगरायांना निरोप पाठवला; जगरायांकडे साठ हजारांहून अधिक माणसे होती. निरोप असा होता: तुम्ही आपल्या राजांचा आणि त्यांच्या सगळ्या कुटुंबाचा खून केला आहे, आणि आता फक्त हा मुलगा उरला आहे. तुम्ही आपले सगळे सैन्य घेऊन बाहेर या, आणि या मुलाला आणि मला, दोघांना मारा: मग तुम्ही गादीवर बसवलेला मुलगा गादीवर सुरक्षित राहील. जगराय रणांगणात उतरले. एचम नाईकांनी राजपुत्रांना दहा हजार माणसांसह एक लीग दूर ठेवले, आणि उरलेले दहा हजार घेऊन आधी हल्ला चढवला. तो हल्ला इतका त्वेषाचा होता, की जगरायांचे सैन्य एका बाजूला रेटले गेले, आणि पुष्कळजण मारले गेले. जगरायांच्या डेऱ्यांत एचम नाईकांना जुन्या राजांची सगळी राजचिन्हे सापडली. ती त्यांनी तरुण राजपुत्रांना दिली, आणि ते सगळ्या साम्राज्याचे राजे असल्याची द्वाही फिरवली. आता पुष्कळ सरदार एचम नाईकांना येऊन मिळाले, आणि जगराय फक्त पंधरा हजार माणसांसह जंगलात पळून गेले; तिथे आणखी माणसे त्यांना येऊन मिळाली. बारादास लिहीत होते, तेव्हा युद्धाला दोन वर्षे झाली होती. दैव कधी एका बाजूला झुकत होते, कधी दुसऱ्या, पण तरुण राजपुत्रांचा पक्ष नेहमी वरचढ होत होता. त्रिचनापल्लीच्या मैदानात तब्बल दहा लाख सैनिक जमले होते. रॉबर्ट सेवेल यांनी ते पत्र इंग्रजीत आणले. त्यातले किती खरे आहे, हे त्यांना सांगता आले नाही; पण ते पूर्णपणे रचलेले असणे फार असंभव आहे, असे त्यांना वाटले.
यादवी युद्ध आणि नंतरचे राजे
चेन्नपट्टणम नावाचे गाव
१६३३ मध्ये, तेव्हाही चंद्रगिरीलाच असलेल्या राजांनी पोर्तुगीजांना आग्रह केला: तुम्ही समुद्रावरून पुलिकतहून डचांना हुसकून लावा, मी जमिनीवरून हल्ला करतो. दोनदा जहाजे आली, आणि दोन्ही वेळा राजांनी हल्ला केला नाही. शेवटी त्यांनी हल्ला केला, तेव्हा पैसे देऊन त्यांना परत फिरवले गेले. १६३९ मध्ये राजे श्रीरंग तेव्हाही चंद्रगिरीलाच होते. त्यांनी मद्रासच्या इंग्रजांचे प्रमुख फ्रान्सिस डे यांना एका बाजूने एक मैल आणि दुसऱ्या बाजूने पाच मैल अशी जमिनीची एक पट्टी दिली. त्या पट्टीवर फोर्ट सेंट जॉर्ज बांधला गेला. नव्या गावाला आपले नाव द्यावे, श्रीरंगरायलपट्टणम, म्हणजे “श्रीरंगरायांचे नगर”, असा हुकूम राजांनी दिला. पण त्या मुलखाचे सुभेदार आपल्या स्वामींना इतके कमी जुमानत, की त्यांनी त्या गावाला आपल्या वडिलांचे, चेन्न यांचे, नाव दिले. त्यांनी त्याला चेन्नपट्टणम म्हटले; तेव्हापासून हिंदू त्याला याच नावाने ओळखतात. निदान स्थानिक परंपरा तरी असे सांगते. सुभेदार स्वतंत्र झाले, आणि राजांकडे उरली फक्त “एकेकाळच्या थोर नावाची सावली”. तरीही १७९२ आणि १७९३ मध्येसुद्धा, दक्षिणेतल्या एका निष्ठावान रेड्डींनी देवळांना दिलेल्या जमिनींची दाने ताम्रपटांवर नोंदवली, “विजयनगरचे वेंकटपती महाराय यांच्या अनुज्ञेने”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, प्रकरणे १६ आणि १७, पृष्ठे २१९-२३४, त्यांनी केलेल्या बारादास यांच्या पत्राच्या भाषांतरासह; आणि एच. हेरास, ‘द आरविडु डायनॅस्टी ऑफ विजयनगर’, खंड १ (१९२७), प्रकरण २४, पृष्ठे ५१२-५१३. बारादास त्या पुतण्यांना किंवा भाच्यांनाही चिकराय म्हणतात, आणि राणींच्या कुमारांना जगरायांचे पुतणे किंवा भाचे; सेवेल यांनी त्यांना लग्नसंबंधाने जगरायांच्या भावंडांचे नातू ठरवले, तर हेरास यांनी त्यांना “तथाकथित नातू” म्हटले. सेवेल यांच्या मते ते पुतणे किंवा भाचे म्हणजे तिसरे रंग, आणि सोडवलेले बालक म्हणजे चौथे रंग; हेरास म्हाताऱ्या राजांना दुसरे वेंकट म्हणतात. जगरायांचे साथीदार होते तिम नाईक आणि मकराय; मदुराईच्या नाईकांनी जगरायांची बाजू घेतली, आणि तंजावरच्या नाईकांनी तरुण राजांची. हेरास यांनी या युद्धाचा दोष जुन्या राजांच्या वारसाच्या निवडीला दिला.