भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
कोंती आणि अब्दुर रज्जाक
भावाची मेजवानी
विजयनगरच्या राजांच्या भावाने आपल्या नव्या घरात राजांना आणि सरदारांना मेजवानीला बोलावले. पुढे काय घडले, ते वकील अब्दुर रज्जाक सांगतो. तो म्हणतो, हे घडले तेव्हा त्याला कालिकत नगरात अडवून ठेवलेले होते. नगरातले सगळे नगारे, कर्णे आणि शिंगे एकदम वाजू लागली. एकेका पाहुण्याला दुसऱ्या दालनात बोलावले जाई; तिथे दाराआड दडलेले दोन मारेकरी त्याला भोसकत, आणि त्याचे तुकडे करत. त्या गदारोळात कोणालाच काही कळले नाही, आणि नाव आणि पद असलेल्या प्रत्येक माणसाचा खून झाला. मग तो भाऊ राजवाड्यात गेला. हातातल्या तबकात विड्याच्या पानांखाली त्याने खंजीर लपवला होता. त्याने राजांना आपल्याबरोबर यायला सांगितले; राजांनी आजारी असल्याचे कारण सांगितले. भावाने त्यांना खंजिराने अनेकदा भोसकले, आणि राजे सिंहासनामागे कोसळले. त्यांचे शिर उडवायला भावाने एका माणसाला मागे ठेवले. तो स्वतः बाहेर गेला, आणि ओरडला, “मी राजाला … मारले आहे, आणि आता मी तुमचा राजा आहे.” पण राजांनी आपले आसन उचलून त्या माणसाला खाली पाडले. एक पहारेकरी कोपऱ्यात दडून बसला होता; त्याच्या साथीने राजांनी त्या माणसाला ठार मारले. ते बाहेर आले, आणि ओरडले, “पाहा, मी जिवंत आहे, सुखरूप आहे; त्या मारेकऱ्याला पकडा.” लोकांनी भावाला खाली लोळवले, आणि ठार मारले. राजांच्या इतर भावांपैकी आणि सरदारांपैकी फक्त त्यांचा मंत्री, दंडिक, जिवंत उरला; तो सिलानला गेला होता. मग शिक्षा सुरू झाल्या. कटात सामील असलेल्या प्रत्येकाची जिवंतपणी कातडी सोलली गेली, किंवा त्याला जिवंत जाळले गेले, किंवा दुसऱ्या कोणत्या तरी प्रकारे मारले गेले. त्यांच्या कुटुंबांचा निर्वंश केला गेला. आमंत्रण घेऊन गेलेल्या माणसालाही मृत्युदंड झाला.
कोंती आणि अब्दुर रज्जाक
सात कोट आणि एक पंखा
रज्जाक समरकंदच्या एका घराण्यातला; त्याचा जन्म १४१३ मध्ये हेरातला झाला. त्याचे वडील सुलतान शाहरुखच्या दरबारात राहत असत, आणि त्याच सुलतानाचा वकील म्हणून रज्जाक विजयनगरला आला. “बिजानगर हे नगर असे आहे,” तो लिहितो, “की त्याच्यासारखे दुसरे ठिकाण साऱ्या पृथ्वीवर कोणत्या डोळ्यांनी पाहिले नाही, की कोणत्या कानांनी ऐकले नाही.” एकाच्या आत एक असे सात तटबंदीचे कोट होते. सर्वांत बाहेरच्या कोटाबाहेर माणसाच्या उंचीएवढे दगड एकमेकांना खेटून रोवलेले होते; त्यामुळे पायदळ असो वा घोडदळ, कोणालाच सहज जवळ येता येत नसे. बाजारांत जवाहिरे आपली माणके, मोती, हिरे आणि पाचू उघडपणे विकत. राजांकडे हजाराहून अधिक हत्ती होते; रज्जाकच्या शब्दांत, “डोंगरांसारखे उंच आणि राक्षसांसारखे अवाढव्य”. आणि साऱ्या हिंदुस्थानात यांच्याइतका निरंकुश राय दुसरा नव्हता. एका संध्याकाळी राजांनी त्याला बोलावणे पाठवले. चाळीस खांबांच्या दालनात राजे थाटात बसले होते; त्यांच्या उजवीकडे आणि डावीकडे ब्राह्मण उभे होते. त्यांच्या गळ्यात मोत्यांचा कंठा होता; त्याची किंमत ठरवणे एखाद्या जवाहिऱ्यालाही जड गेले असते. ते गव्हाळ वर्णाचे, सडपातळ आणि जरा उंच होते, आणि “अतिशय तरुण”: त्यांच्या गालांवर थोडीशी लव होती, आणि हनुवटीवर काहीच नाही. उकाड्यात आणि अंगावरच्या जड कपड्यांत वकील घामाने निथळतो आहे, हे पाहून राजांनी आपल्या हातातला पंखा त्याला दिला. रॉबर्ट सेवेल यांनी या वर्षांचे राजे म्हणजे दुसरे देवराय असे मानले; १४४३ पर्यंत त्यांच्या राज्याला चोवीस वर्षे झाली होती. इतके तरुण राजे दुसरे देवराय “असणे कठीणच”, असे त्यांनी लिहिले.
कोंती आणि अब्दुर रज्जाक
बारा हजार बायका
त्याआधीची एक भेट सेवेल सुमारे १४२० किंवा १४२१ मध्ये ठेवतात, दुसरे देवराय गादीवर आल्यानंतर लगेच. ते पाहुणे होते निकोलो कोंती, एक इटालियन; सेवेल यांच्या मते, ज्यांचे या नगराचे वर्णन टिकून राहिले आहे, असे ते सर्वांत पहिले युरोपीय. कोंतींनी स्वतः कधीच काही लिहिले नसावे असे दिसते; त्यांच्या कथा पोपचे सचिव पोज्जो ब्राच्चोलिनी यांनी लॅटिनमध्ये लिहून ठेवल्या. ते “अतिशय उभ्या डोंगरांजवळ वसलेल्या बिझेनेगालिया या महान नगरात” आले. त्याचे तट डोंगरांवर चढत गेले होते, आणि त्यांच्या पायथ्याच्या दऱ्यांना आत घेत होते; नगराचा घेर साठ मैल होता. त्यात नव्वद हजार माणसे शस्त्र धरण्याजोगी मोजली जात. कोंतींच्या सांगण्यानुसार तिथले राजे भारतातल्या इतर सगळ्या राजांपेक्षा बलाढ्य होते. त्यांच्या बारा हजार बायका होत्या; त्या भागात पुरुष हव्या तितक्या बायका करत, आणि बायका मेलेल्या नवऱ्यांबरोबर जाळल्या जात. चार हजार बायका राजे जातील तिथे पायी त्यांच्या मागोमाग चालत, आणि फक्त त्यांच्या मुदपाकखान्यात राबत. तितक्याच, अधिक उंची वस्त्रे ल्यालेल्या, घोड्यांवरून जात. बाकीच्यांना पालख्यांतून नेले जाई. त्यांच्यापैकी दोन-तीन हजार जणींना या अटीवर पत्नी म्हणून निवडले जाई, की राजे मरतील तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या इच्छेने त्यांच्याबरोबर स्वतःला जाळून घ्यायचे. तो मोठा मान समजला जाई.
कोंती आणि अब्दुर रज्जाक
सुलतानाशी युद्धे
फिरिश्ता हिजरी ८४७ च्या युद्धाची कथा सांगतो. त्याच्या राजांनी, देव राय यांनी, आपल्या सल्लागार मंडळाला विचारले: आपले राज्य मोठे आणि अधिक श्रीमंत असूनही मुसलमान का जिंकतात? काहींनी सांगितले, त्यांचे घोडे अधिक दणकट आहेत, आणि बहमनी राजे पुष्कळ उत्तम तिरंदाज बाळगतात. म्हणून राजांनी मुसलमानांना आपल्या नोकरीत घेतले, आणि त्यांच्यासाठी मशीद बांधली. आपल्या सिंहासनापुढे त्यांनी एका उंची रेहलवर कुराण ठेवले; म्हणजे मुसलमानांना आपल्या धर्माविरुद्ध पाप न करता राजांना वंदन करता यावे. राजांचे हिंदू सैनिक तिरंदाजी शिकले. देव राय तुंगभद्रा पार करून गेले, त्यांनी मूडकुल घेतले, आणि सागुर आणि बीजापूरपर्यंत आग आणि तलवारीने मुलूख उद्ध्वस्त केला. मग तीन लढाया झाल्या. पहिलीत दोन्ही बाजूंचे असंख्य लोक पडले, आणि हिंदूंची सरशी झाली; दुसरी सुलतानाने जिंकली. शेवटच्या लढाईत देव राय यांचे थोरले पुत्र भाल्याने मारले गेले, आणि हिंदू दोन बहमनी अधिकाऱ्यांना कैद करून मूडकुलमध्ये पळाले. ते मेले, तर प्रत्येकाच्या बदल्यात एक लाख हिंदू मारीन, अशी शपथ सुलतानाने घेतली. बहमनी अशा शपथा पाळतात, हे देव राय “अनुभवाने जाणत” होते; त्यांनी दोघांना परत पाठवले, आणि त्या कारकिर्दीच्या उरलेल्या काळात नियमितपणे खंडणी भरली. रज्जाकच्या हकिकतीत कुलबर्ग्याच्या सुलतानाला त्या खुनांचा आनंद झाला. त्याने सात लाख वराहांची मागणी केली; नाहीतर मूर्तिपूजा मुळापासून उखडून टाकीन, अशी धमकी दिली. दोन्ही सैन्यांनी एकमेकांचा मुलूख उद्ध्वस्त करण्याआधी राजांनी उत्तर दिले: “माझे हजार सेवक मेले, तर मी कशाला घाबरू? एक-दोन दिवसांत मी त्यांच्यासारखे आणखी एक लाख गोळा करू शकतो.” दोन्ही भेटींची पूर्ण कथा ‘भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा’ या पुस्तकात, ‘हंपी (विजयनगर)’ या भागात सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अब्दुर रज्जाकचा ‘मतला-उस-सादैन’, त्याच्याविषयीच्या ‘हबीब-उस-सियर’सह, इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ४ (१८७२), पृष्ठे ८९, १०५-११७ आणि १२१-१२२; आर. एच. मेजर (संपादक), ‘इंडिया इन द फिफ्टीन्थ सेंच्युरी’ (१८५७), ‘ट्रॅव्हल्स ऑफ निकोलो कोंती’, पृष्ठे ६-७; फिरिश्ता, ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, भाषांतर जॉन ब्रिग्ज, खंड २ (१८२९), पृष्ठे ४३०-४३४; आणि रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), पृष्ठ ८१ आणि सातव्या प्रकरणाची टीप ३. सेवेल यांची शंका रज्जाकच्या इंडिया ऑफिसमधल्या प्रतीवर आधारलेली आहे; ती प्रत “ते अतिशय तरुण होते” ही ओळ जास्तीची देते. रज्जाक सुलतानाचे नाव अलाउद्दीन अहमद शाह देतो, आणि राजांचे देओ राय. फिरिश्ताच्या त्या सल्लागार मंडळात हेही सांगितले गेले, की ईश्वराने मुसलमानांना तीस हजार वर्षांचे वर्चस्व ठरवून दिले आहे. कोंती त्याच राजांच्या अमलाखालचे पेलागोंडा नगरही सांगतात; त्याचा घेर दहा मैल.