भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
वैभवातील नगरी
उजाडण्यापूर्वी
विजयनगरचे राजे रोज उजाडण्यापूर्वी पाऊण पिंट तिळाचे तेल पितात, आणि तेच तेल अंगभर चोळतात. मग कमरेला फक्त एक लहानसे वस्त्र गुंडाळून ते मातीची मोठी वजने हातांनी उचलतात. अंगातले सगळे तेल घामावाटे निघून जाईपर्यंत ते तलवारीचा सराव करतात. आपल्या एका मल्लाशी ते कुस्ती खेळतात, घोड्यावर बसतात, आणि पहाट होईपर्यंत मैदानात घोडा दौडवतात. दोमिंगुश पाईश यांनी राजांना असे पाहिले. पाईश राजांना “क्रिस्नाराव” म्हणतात; सेवेल यांच्या मते ते कृष्णदेवराय. घोडदौड झाली, की एक ब्राह्मण राजांना स्नान घालतो, आणि राजे राजवाड्याच्या आतल्या आपल्या देवळात प्रार्थना करतात. मग आपल्या नगरांचा कारभार पाहणाऱ्या माणसांबरोबर ते दिवसाचे काम पाहतात. हे काम भिंती नसलेल्या एका ओसरीत चालते; तिच्या अनेक खांबांवर वरपर्यंत कापड लावलेले असते. सरदार आणि सेनानायक आत येतात, तेव्हा ते भिंतींच्या कडेने राजांपासून दूर उभे राहतात. त्यांचे हात बाह्यांत असतात, नजर जमिनीवर असते, आणि ते एकमेकांशी बोलत नाहीत.
वैभवातील नगरी
पाईश यांच्या नजरेतले राजे
पाईश यांच्या वर्णनात कृष्णदेवराय मध्यम उंचीचे, गोरे आणि सुडौल आहेत; “रोड नव्हेत, जरा जाडसरच”. त्यांच्या चेहऱ्यावर देवीचे व्रण आहेत. ते “कल्पना करता येईल तितके दरारा असलेले आणि परिपूर्ण राजे” आहेत; आनंदी आणि खूप हसतमुख. परदेशी लोकांचा ते मान राखतात, त्यांचे प्रेमाने स्वागत करतात, आणि त्यांच्या सगळ्या गोष्टींची चौकशी करतात. ते मोठे राज्यकर्ते आहेत, अतिशय न्यायी आहेत, “पण त्यांना एकाएकी संतापाचे झटके येतात”. या पाहुण्याच्या हिशेबाने राजांकडे दहा लाख लढवय्ये आहेत; गरज पडेल तिथे पाठवायला ते नेहमी तयार असतात. तरीही राज्य व्यापाऱ्यांनी आणि कष्टकरी लोकांनी इतके भरलेले आहे, की जणू त्यातून एकही माणूस कमी झालेला नाही. मुख्य उत्सवासाठी राजे राजधानीत येतात. राज्यातल्या सगळ्या नर्तकींना बोलावले जाते; आणि सेनानायक, राजे आणि मोठे सरदार आपल्या सगळ्या लवाजम्यासह येतात. हे उत्सव नऊ दिवस चालतात, राजांच्या राजवाड्यात.
वैभवातील नगरी
बार्बोसा यांचे राजे
दुआर्त बार्बोसा राजांविषयी वेगळेच सांगतात. “राजे या नगरातून क्वचितच बाहेर पडतात,” ते लिहितात. राजे तिथे मोठ्या ऐशआरामात, कसलीही दगदग न करता राहतात; कारण राज्याचा सगळा कारभार ते आपल्या सुभेदारांवर सोपवतात. पाईश यांचे राजे उजाडण्यापूर्वी उठून मैदानात घोडा दौडवतात, आणि रोज आपल्या अधिकाऱ्यांबरोबर कारभार पाहतात. बार्बोसा यांचे राजे क्वचितच नगराबाहेर पडतात; अंगणे, बागा आणि माशांनी भरलेली तळी असलेल्या आपल्या राजवाड्यांत राहतात, आणि काम इतरांवर सोडतात. बार्बोसा नगरीविषयीही सांगतात. देशी असो वा परदेशी, प्रत्येक व्यापाऱ्याला राजे इतके स्वातंत्र्य देतात, “की प्रत्येक माणूस येऊ-जाऊ शकतो, आणि आपापल्या धर्माप्रमाणे राहू शकतो”. तो ख्रिश्चन आहे, ज्यू आहे, मुसलमान आहे की हिंदू, हे कोणी विचारत नाही. “सगळ्यांशी मोठ्या समतेने आणि न्यायाने वागले जाते”; राज्यकर्तेही तसे वागतात, आणि लोकही एकमेकांशी.
वैभवातील नगरी
रोमइतकी विशाल
नगरी पाहायला पाईश एका टेकडीवर चढले. त्यांना ती सगळी दिसली नाही, कारण ती डोंगरांच्या रांगांमध्ये वसली आहे. घरांच्या बागांमध्ये झाडांच्या राया होत्या, पाण्याचे पाट नगरीत वाहत येत होते, आणि तलाव होते. आंबे, फणस, लिंबे आणि संत्र्यांच्या बागा दाट जंगलासारख्या एकमेकींना खेटून वाढल्या होत्या. माणसे इतकी होती, की पाईश यांनी त्यांची संख्या लिहिली नाही; कोणी ती दंतकथा समजेल, याची त्यांना भीती वाटली. माणसांच्या आणि हत्तींच्या गर्दीमुळे कोणतीही फौज, घोडदळ असो वा पायदळ, कोणत्याही रस्त्यातून वाट काढू शकत नसे. सामान लादलेल्या बैलांनी रस्ते भरलेले असत, आणि ते जाईपर्यंत थांबावे लागे. आणि टेकडीवरून जे दिसले, ते त्यांच्याच शब्दांत, “मला रोमएवढे मोठे वाटले, आणि पाहायला फार सुंदर.” वैभवातल्या या नगरीची पूर्ण कथा ‘भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा’ या पुस्तकातल्या ‘हंपी (विजयनगर)’ या भागात सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह, पाईश यांची हकीकत, पृष्ठे २४६-२६३ आणि २७९-२८०; आणि ‘द बुक ऑफ दुआर्त बार्बोसा’, अनुवाद मॅन्सेल लाँगवर्थ डेम्स, खंड १ (१९१८), विभाग ८४, पृष्ठे २००-२०५. पाईश राजांकडे ३५,००० चिलखती घोडेस्वार असल्याचे सांगतात; राजांनी किनाऱ्यावरच्या एका ठिकाणावर पन्नास सेनानायक आणि १,५०,००० सैनिक पाठवलेले त्यांनी पाहिले. ओरियाच्या राजांशी झालेल्या एका दीर्घ युद्धाविषयीही ते सांगतात; ते युद्ध त्या राजांच्या मुलीशी झालेल्या लग्नाने संपले. उत्सवांची सुरुवात ते १२ सप्टेंबरला सांगतात. राजांचा जुना लाडका टेमेर्सेआ म्हणजे सालुव तिम्म, “कृष्णदेवांचे मंत्री”, असे सेवेल यांच्या टिपेत आहे.