भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
तेलुगूत लिहिणारे राजे
चौथ्या प्रहरी देव
विजयनगरचे राजे कृष्णदेवराय यांनी आपल्या प्रजेच्या मनावर अशी छाप उमटवली, की परंपरेत त्यांचे नाव नुसते “राजा” असेच चालत आले. ते विद्येचे मोठे आश्रयदाते होते, आणि स्वतःही “बरेच विपुल लेखन करणारे” होते. त्यांच्या रचनांपैकी दोनच आपल्यापर्यंत पोचल्या आहेत: ‘जांबवती कल्याणम’ हे संस्कृत नाटक, आणि ‘आमुक्तमाल्यदा’ हे तेलुगूतले दीर्घ काव्य. हे काव्य कसे लिहिले गेले, ते त्याच्या सुरुवातीलाच सांगितले आहे. राजे कलिंगावरच्या मोहिमेवर होते. विजयवती, म्हणजे बेझवाडा, इथे ते काही दिवस राहिले. मग तिथला देव आंध्रमधुसूदन, म्हणजे आंध्रांचा विष्णू, याच्या पूजेसाठी ते श्रीकाकुलमला गेले. तिथे त्यांनी एकादशीचा उपवास केला. त्या रात्री, चौथ्या प्रहरी, देव त्यांच्यासमोर प्रकट झाला. राजांनी संस्कृतमध्ये आधी लिहिलेल्या पाच ग्रंथांची देवाने उजळणी केली. आता त्यांनी गोदेची कथा तेलुगूत सांगायची होती. गोदा, ज्यांना आंडाळ असेही म्हणतात, त्या विष्णुचित्त यांच्या कन्या; विष्णुचित्त हे बारा श्रीवैष्णव संतांपैकी एक. देव म्हणाला, या देशाच्या भाषांमध्ये तेलुगू श्रेष्ठ आहे, आणि राजांच्या दरबारात जमणाऱ्या सगळ्यांना कळणारी तीच एक भाषा आहे. आणि हे काव्य वेंकटेश्वर देवाला अर्पण करा, अशी आज्ञा त्याने राजांना दिली.
तेलुगूत लिहिणारे राजे
पराक्रमाचा अग्नी
पुढे राजे आपल्या घराण्याची वंशावळ देतात: चंद्रापासून आपल्या वडिलांपर्यंत, नरसांपर्यंत. ते लिहितात, नरसांना दोन पत्नी होत्या, आणि त्यांच्यापासून दोन मुलगे: वीर नरसिंह आणि स्वतः कृष्णराय. नरसांनी सगळे देश जिंकले, आणि ते कवींचे आश्रयदाते होते. वीर नरसिंहांनी शत्रूंचा नाश केला, आणि सगळे राज्य आपल्या छत्राखाली आणले. स्वतःच्या पराक्रमाची राजे लांबलचक हकीकत देतात, तीही आपल्या दरबारी कवींच्या शब्दांत. ते कवी म्हणतात, राजांची तलवार उदयगिरीच्या खडकांवर आपटली, आणि तिथे त्यांच्या पराक्रमाचा अग्नी पेटला. तो एका प्रांतातून दुसऱ्या प्रांतात पसरत गेला, आणि कटकलाही त्याचा धाक वाटू लागला. राजे ज्यांच्याशी लढत होते, ते गजपती तिथून पळून गेले. गजपतींच्या सैन्यातले उडिया बोलणारे लोक मोठ्या संख्येने स्वर्गाला गेले, आणि पोटनुरु इथे राजांनी आपल्या विजयाचा एक उंच स्तंभ उभारला. गजपतींचे काका किंवा मामा उदयगिरीला पकडले गेले, आणि गजपतींचे पुत्र कोंडविडुला. दुसरे एक पद्य म्हणते, राजांनी मारलेले कुलबर्गा आणि सागरचे मुसलमान सैनिक आता स्वर्गात आहेत, आणि देवांना फार त्रास देत आहेत. पुढच्या पद्यात राजे आदिलखानाच्या फौजांशी लढतात, त्याला लढाईत ठार मारतात, आणि आपल्या कीर्तीची खूण म्हणून त्याचे मुंडके दाखवतात. शेवटचे पद्य केंबावी नावाच्या ठिकाणी मुसलमानांशी झालेली रक्तरंजित लढाई, आणि तिथली तटबंदी पाडल्याचे सांगते.
तेलुगूत लिहिणारे राजे
राज्य सोडणारा राजा
काव्याच्या चौथ्या सर्गात त्याचेच एक पात्र येते: यामुन नावाचा एक राजा. तो आजवर सुखविलासात जगला आहे. एका गुरूने त्याला पुन्हा भानावर आणले आहे. राजाला आपली पूर्वीची स्थिती एकदम आठवते, आणि इतके दिवस आपण सगळे विसरून बसलो, याचे त्याला फार दुःख होते. “तुम्ही कोण?” तो विचारतो. गुरू सांगतो, “मी नाथमुनींच्या शिष्याचा शिष्य.” नाथमुनी म्हणजे यामुन राजाचे स्वतःचे आजोबा. त्या थोर योग्यांनी यामुनाचा जन्म आधीच जाणला होता, आणि ठरवले होते, की याच्या हातून विशिष्टाद्वैताची शिकवण सगळ्या प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी उजळून निघेल. त्यांनी आपल्या शिष्याला सांगितले, राजाला एक मंत्र दे. राजा सुखांत गुंतलेला होता; म्हणून त्या शिष्याने त्याला वळवायला या गुरूला पाठवले होते. “ते काम मी पार पाडले.” राजाने त्याला साष्टांग नमस्कार घातला, आणि त्याच्या हातून पंचसंस्कार घेतले. मग संसार सोडायचे मनात धरून तो आपल्या सैन्याच्या छावणीत परतला, आणि राज्याचा भार त्याने आपल्या मुलावर ठेवला. सैन्य, आपले आप्त, मित्र आणि मंत्री, आणि सगळी प्रजा त्याने मुलाच्या हवाली केली, आणि तो मुलाशी बोलू लागला. काव्यात हे शब्द यामुन राजाने आपल्या मुलाला सांगितलेले आहेत. ते लिहिणारे राजे होते कृष्णदेवराय.
तेलुगूत लिहिणारे राजे
“ऐकून निवाडा कर”
“प्रजेचे रक्षण करताना कधीही कंटाळू नकोस. प्रजेतले संकटात सापडलेले लोक आक्रोश करतील, तेव्हा तो ऐकून निवाडा कर. हलक्या माणसांवर मोठ्या कामांचा भार टाकू नकोस.” “राजाला आज्ञा हवी. गवळ्यांत आणि भिल्लांत बाणाच्या काठीने किंवा एका धाग्याने आज्ञा चालते. मग सगळ्या पृथ्वीवर राज्य करणाऱ्या राजाच्या आज्ञेने सगळ्यांनी थरथरू नये का?” “हीन कुळातला, शिकाऱ्यांच्या पाड्यात घर असलेला, अडाणी, भित्रा, खोटे बोलणारा, घात करू पाहणारा, निर्लज्ज, परमुलखातला, अधर्मी. अशा माणसाला सोडून दे; तो ब्राह्मण असला तरी, विनवण्या करत असला तरी. आपला मार्ग सोडून शिकाऱ्यांच्या पाड्यांत वाढलेल्या ब्राह्मणांपासून दूर राहा. पूर्वी एक पतित ब्राह्मण, ज्या बगळ्याने त्याला आसरा दिला, त्याच्यावरच एका जेवणासाठी उलटला नाही का?” “पण शिकलेले, अधर्माला भिणारे, राजनीतीचे नियम जाणणारे ब्राह्मण असू शकतात. ते पन्नाशीच्या वर आणि सत्तरीच्या आत असतील, निरोगी असतील, आणि त्यांच्या वडीलधाऱ्यांपासून तुझ्या घराण्याची सेवा करत आलेल्या कुळांतले असतील. ते गर्व नसलेले, राजाने विनंती केली म्हणून अधिकार स्वीकारून काम पार पाडणारे असतील. असे लाभले, तर राज्याची अंगे बळकट व्हायला अर्धा दिवसही पुरेसा नाही का?”
तेलुगूत लिहिणारे राजे
सापापेक्षा मोठे
“आपल्या बंदरांचा व्यापार वाढव, म्हणजे घोडे, हत्ती, रत्ने, चंदन, मोती आणि असे सगळे आत येईल. दुष्काळ, रोगराई किंवा संकटामुळे तुझ्या देशात उतरून येणाऱ्या परमुलखातल्या लोकांचे, ज्याच्या त्याच्या जातीला साजेसे रक्षण कर. आपल्या बागा, गुरांचे गोठे आणि खाणी यांच्यावर लक्ष ठेवायला विश्वासू माणसे पाठव.” “अपराध्यावरचा राग योग्य वेळ येईपर्यंत आवरून धर. मग त्याचा नाश कर; जसा धनुर्धारी नेम पक्का होईपर्यंत पूर्ण बळाने बाण ओढून धरतो, आणि मग तो खोलवर रुतेल असा सोडतो.” नंतरचे एक पद्य ‘अहिभय’ या एकाच शब्दावर उभे आहे. साध्या अर्थाने ते सापाचे भय. राजांसाठी ते आपल्याच पक्षातून उठणारे भयही आहे. “शत्रूने जमीन मागितली, तर आपल्या राज्यातली अर्धीसुद्धा दे, आणि कधी न तुटणारी मैत्री मिळव. अशा रीतीने आपल्याच पक्षाच्या भयापासून मुक्त हो. हे भय सापाच्या भयापेक्षा मोठे नाही का?” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), त्यांनी दिलेले ‘आमुक्तमाल्यदा’चे सारांश, पृष्ठे १०९-११० आणि १३४-१३५, आणि त्यांची प्रस्तावना, पृष्ठ ५०; आणि तेलुगूतून आमचे भाषांतर: कृष्णदेवराय, ‘आमुक्तमाल्यदा’, तिसरी आवृत्ती (वावील्ला, मद्रास, १९०७), चौथा सर्ग, पद्ये २०४, २०५, २०७, २१०, २१२, २४६ आणि २४७, आणि क्रमांक नसलेली दोन पद्ये, पृष्ठे १२९-१३३, १४६ आणि १४८. १९०७ च्या टीकेची मदत फक्त शब्दांचे अर्थ लावण्यापुरती घेतली. ‘देशाच्या भाषा’ यासाठी अय्यंगार ‘देशभाषा’ हा शब्द वापरतात. काव्यात नरसांच्या पत्नींची नावे तिप्पांबा आणि नागमांबा आहेत; पराक्रमाचा अग्नी जम्मिलोया ओलांडतो, आणि इतर प्रांतांबरोबर वेंगी, कोना आणि कोट्टमु घेतो; पाच पुष्पिकांमध्ये कोंडपल्लीला हाती आलेले प्रहरेश्वर आणि त्यांचा खजिना, आणि राजांनी सिंहाचलमला केलेली पूजा यांचाही उल्लेख आहे. गुरूचे गुरू पुंडरीकाक्ष, आणि तो मंत्र द्वय.