भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
कंपणांची मदुराईवर स्वारी
पित्याची आज्ञा
एका राणीच्या काव्यात एक राजे आपल्या तरुण झालेल्या पुत्राला राजपुत्राची कर्तव्ये समजावून सांगतात, आणि पुढे वाढून ठेवलेले काम दाखवतात. पुत्रांनी तुंडीर देशावर चालून जावे, तिथले राज्यकर्ते चंपराय यांचा पराभव करावा, आणि कांची घ्यावी. मग रानातल्या सरदारांना वश करावे, आणि “तुरुष्कांच्या राजा”वर चाल करावी. त्या राजाची गादी मदुराईला आहे. ते राजे म्हणजे बुक्क. विजयनगर वसवणाऱ्या पाच भावांपैकी ते एक; त्यांची राजधानी तुंगभद्रेच्या काठी उभी आहे. ते पुत्र म्हणजे कुमार कंपण. आणि कवयित्री म्हणजे राजपुत्रांच्या पत्नींपैकी एक, गंगादेवी. आपल्या पतींचे पराक्रम आणि त्यांची दक्षिणेची मोहीम त्यांनी या काव्यात गायली. राजपुत्र आपल्या सेनापतींना घेऊन निघाले; त्यांच्यात गोपण नावाचे एक ब्राह्मण होते. पाच-सहा दिवसांत कर्णाट देश पार करून ते मुळबागलला पोचले. तिथून पालार नदी ओलांडून त्यांनी विरिंचिपुरमला तळ ठोकला. तिथे चंपरायांचे तमिळ सैन्य त्यांना भिडले, हरले, आणि आपल्या बालेकिल्ल्याकडे पळाले. तो एक डोंगरी किल्ला होता; काव्य त्याला राजगंभीरम म्हणते. कंपणांनी त्या किल्ल्याला वेढा घातला. वेढा आवळला गेला, तेव्हा चंपराय हातात तलवार घेऊन बाहेर आले, आणि दोघांचे द्वंद्व झाले. त्यात चंपराय मारले गेले. राजपुत्र पुढे कांचीला गेले, आणि तिथे त्यांनी आपली फौज ठेवली. मग पावसाळा आणि हिवाळा त्यांनी विरिंचिपुरमच्या छावणीत काढला.
कंपणांची मदुराईवर स्वारी
देवी आणि तलवार
इथे हस्तलिखित तुटले आहे; त्याचा एक भाग हरवला आहे. काव्य पुन्हा सुरू होते, तेव्हा राजपुत्रांपुढे एक देवी प्रकट होते. मुसलमानांच्या स्वाऱ्यांनी दक्षिणेची आणि तिथल्या देवळांची काय दशा केली, ते ती त्यांना सांगते. संस्कृतातून आमच्या शब्दांत, ती म्हणते: “ज्या देवळांभोवती पूर्वी मृदंगांचा घोष चाले, तिथे आता कोल्ह्यांचे भयाण ओरडणे घुमते. जिथे यज्ञांचा धूर दरवळे आणि वेदांचा नाद होई, तिथे आता मांसाचा वास येतो, आणि दारू चढलेल्या तुरुष्कांच्या गर्जना ऐकू येतात. मदुराईभोवतीच्या नारळीच्या बागा तोडून टाकल्या आहेत. राजांची जी अंगणे पूर्वी चंदनाच्या पाण्याच्या शिंपणाने गार असत, ती आता बंदी ब्राह्मणांच्या अश्रूंनी डागाळली आहेत; ती माझ्या काळजाला घरे पाडतात.” ती त्यांना एक दिव्य तलवार देते. कृष्णाने कंसाला मारले, तसे या तलवारीने त्यांनी दक्षिणेतल्या मदुराईत “यवनांच्या अधिपती”ला मारावे, आणि रामसेतूपाशी शेकडो विजयस्तंभ उभारावेत. कंपणांनी मदुराईवर चढाई केली, आणि तिथल्या सुलतानाला लढाईत ठार केले. मग राजपुत्रांनी अनेक देवळांना दाने दिली. तिथेच हस्तलिखित तुटते.
कंपणांची मदुराईवर स्वारी
तो काळ तुलुक्कन काळ होता
वैष्णव संतांच्या चरित्रांचा एक ग्रंथ रंगनाथ देव श्रीरंगमला घरी कसा परतला, ते सांगतो. ब्राह्मण सेनापती गोपण यांना रंगनाथाने दर्शन दिले; मुसलमानांचा पराभव करून आपल्याला पुन्हा आपल्या देवळात बसवावे, असे त्याने सांगितले. गोपणांनी तिरुपतीहून मूर्ती आणल्या, आणि काही काळ जिंजीजवळ सिंगवरम इथल्या एका खडकात कोरलेल्या देवळात ठेवल्या. मग समयवरमला त्यांनी सगळ्या मुसलमानांचा नाश केला, आणि श्रीरंगमला मूर्तींची पुन्हा प्रतिष्ठापना केली. तिरुकळक्कुडीच्या देवळातला एक लेख हा बदल आठवणीत ठेवतो; त्याची तारीख हिशेबाने १३५८ येते. “तो काळ तुलुक्कन (मुसलमानी) काळ होता,” तो म्हणतो. देवांच्या जमिनींवर कर बसला होता, तरी पूजा पूर्णपणे चालू ठेवावी लागे, आणि गावची कुळे पाळीपाळीने देवळाची शेते कसत. मग कंपण दक्षिणेत आले, “तुलुक्कनांचा नाश करत”. त्यांनी स्थिर राज्यकारभार बसवला, आणि सरदार नेमले, “सगळ्या देवळांतली पूजा पूर्वीसारखी नियमित पुन्हा सुरू व्हावी म्हणून”. कंपणांचे युद्ध आणि गोपणांनी रंगनाथाला परत आणल्याची कथा ‘प्राचीन मंदिरांचा इतिहास’ या पुस्तकात, त्याच्या श्रीरंगम आणि मदुराईच्या भागात, पूर्ण सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गंगादेवींचे ‘मधुराविजय’, आठवा सर्ग, संस्कृत पाठ (१९२४ ची आवृत्ती), देवीचे शब्द आमच्या भाषांतरात; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), पृष्ठे १-२, २३-२४, २७ (टीप) आणि ३५-३६ (‘प्रपन्नामृतम’); आणि त्यांचेच ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहम्मदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे १८२-१८५, तिरुकळक्कुडीच्या लेखासह. अय्यंगार कंपणांची युद्धे बहुधा १३४३ ते १३५५-५६ या काळात ठेवतात, आणि संबुवरायांचा पाडाव सुमारे १३४७ मध्ये; राजगंभीरम म्हणजे पडैवीडु, असे त्यांनी प्रश्नचिन्हासह मानले. तो सुलतान बहुधा नासिरुद्दीन दामघान शाह असावा, असे त्यांना वाटले; त्याचे ठाऊक असलेले एकच नाणे हिजरी ७४५ चे आहे, आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्याचे हिजरी ७५७ चे. तेलुगू आणि संस्कृत ग्रंथ सांगतात, तुंडीर देशावर राज्य करणाऱ्या घराण्यातल्या एका संबुवरायांचा कंपणांनी पाडाव केला, आणि दुसऱ्या एकांना गादीवर बसवले. अय्यंगार यांच्या सारांशात सेनापती गोपण आणि साळुव मंगू होते, आणि मदुराईचा राज्यकर्ता एक सुभेदार.