भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
तालिकोट, १५६५
पायी चालणारे वकील
विजयनगरची सत्ता रामरायांच्या हाती होती, आणि हक्काच्या राजांना कैदेत ठेवले होते. त्यांच्याविरुद्ध दख्खनचे मुसलमान राजे उभे ठाकले. त्यांच्यातल्या युद्धाची कथा इथे बहुतांशी सुलतानांच्या बाजूने सांगितली आहे, फिरिश्ता आपल्या इतिहासात लिहितो तशी. एकदा विजापूरचा सुलतान अली आदिलशहा याच्या बोलावण्यावरून रामराय एका मोहिमेवर आले होते; ती मोहीम अहमदनगरपर्यंत पोचली. फिरिश्ताच्या सांगण्यानुसार तिथे हिंदूंनी मोठे अत्याचार केले; ते ऐन मशिदींमध्ये गाणी गात आणि पूजा करत. रामराय मुसलमान राजांना तुच्छ लेखत. ते त्यांच्या वकिलांना आपल्यासमोर बसू देत नसत, आणि आपल्या लवाजम्यात त्यांना पायी चालायला लावत. मग त्यांनी सुलतानांच्या सरहद्दींवर सैन्ये पाठवली. तेव्हा विजापूर आणि गोवळकोंड्याच्या सुलतानांनी त्यांना खूश ठेवण्यासाठी आपले परगणे देऊन टाकले. अली आदिलशहाने “श्रद्धावानांची एकजूट” करून रामरायांना नमवायचे ठरवले. त्याच्या सल्लागारांनी त्याला सावध केले: एकटा कोणताही मुसलमान राजा त्यांच्यापुढे टिकणार नाही, कारण त्यांचे उत्पन्न साठ बंदरांतून आणि अनेक श्रीमंत नगरांतून येते. म्हणून सुलतान एकत्र आले, आणि त्यांनी ती एकजूट लग्नसंबंधांनी पक्की केली. अहमदनगरच्या हुसेन निजामशहाने आपली मुलगी अली आदिलशहाला दिली, आणि हुंडा म्हणून एक किल्ला. निमित्त हवे होते, म्हणून अली आदिलशहाने आपल्याकडून घेतलेली चार ठिकाणे परत मागितली. रामरायांनी त्याच्या वकिलाची बेअब्रू करून त्याला दरबारातून हाकलले. चार सुलतान बीजापूरच्या मैदानात एकत्र आले, आणि कृष्णा नदीजवळच्या तालिकोटला चालून गेले.
तालिकोट, १५६५
“पोरे”
रामरायांच्या भावांनी नदीचा प्रत्येक उतार ताब्यात ठेवला होता. सुरक्षितपणे पार जाता येईल अशी एकच जागा होती, ती थेट त्यांच्या तळासमोर, तोफा लावलेल्या मोर्च्यांच्या मागे. म्हणून दोस्त फौजा तीन दिवस नदीच्या काठाने कूच करत गेल्या, जणू त्यांना दुसरीकडे नदी ओलांडायची होती. हिंदू पलीकडच्या काठाने त्यांच्या मागोमाग गेले. तिसऱ्या रात्री दोस्त फौजा माघारी वळल्या, घाईने हिंदूंनी सोडलेल्या उताराकडे आल्या, आणि कोणताही विरोध न होता पार गेल्या. लढाईच्या दिवशी दुपारच्या सुमारास रामराय शाही पालखीत बसले. घोड्यावर बसा, ते अधिक सुरक्षित, अशी त्यांच्या अधिकाऱ्यांनी विनवणी केली होती. पण ते म्हणाले, ती तर पोरे आहेत, पहिल्याच हल्ल्यात नक्की पळतील; त्यांच्यासाठी काळजी कसली घ्यायची? फिरिश्ता त्यांचे वय सत्तर सांगतो. रॉबर्ट सेवेल ज्यांच्या हकीकतीचा आधार घेतात, ते कौतु त्यांना “शहाण्णव वर्षांचे, पण तिशीतल्या माणसासारखे शूर” म्हणतात. विजयाची त्यांना इतकी खात्री होती, म्हणतात, की हुसेन निजामशहाचे मुंडके आणायचा हुकूम त्यांनी आपल्या माणसांना दिला. अली आदिलशहा आणि गोवळकोंड्याचा इब्राहीम यांना जिवंत धरायचे, आणि जन्मभर लोखंडी पिंजऱ्यांत डांबायचे, असा बेत होता.
तालिकोट, १५६५
भाल्यावर टांगलेले मस्तक
हिंदूंनी अग्निबाणांनी आणि तोफांनी लढाईला सुरुवात केली. रामराय पालखीतून उतरले, आणि किरमिजी मखमलीच्या छताखाली रत्नजडित सिंहासनावर बसले; आपल्या सैनिकांना बक्षिसे द्यायला भोवती पैशांच्या राशी होत्या. त्यांच्या माणसांनी दोस्तांच्या दोन्ही बगला मागे रेटल्या, इतक्या की अली आदिलशहा आणि गोवळकोंड्याचा इब्राहीम कुतुबशहा माघारीची तयारी करू लागले. पण हुसेन निजामशहा मधल्या फळीत ठाम राहिला, आणि पुढे घुसत राहिला; अखेर रामरायांच्या स्वतःच्या तुकडीत गोंधळ उडाला. रामराय पुन्हा पालखीत चढले. एक बिथरलेला हत्ती जवळ आला, तसे भोयांनी पालखी तिथेच टाकली; आणि घोड्यावर बसायच्या आतच रामराय पकडले गेले. हुसेन निजामशहाने त्यांचे मुंडके तत्काळ उडवायचा हुकूम दिला, आणि रामराय मेल्याचे शत्रूला दिसावे, म्हणून ते मुंडके एका लांब भाल्यावर लावले. कौतु यांच्या हकीकतीत हुसेन निजामशहाने ते मुंडके स्वतःच्या हाताने छाटले, आणि तो ओरडला, “आता तुझा सूड घेतला! आता देवाने माझे काय करायचे ते करावे!” अली आदिलशहाला त्या मृत्यूचे फार दुःख झाले. हिंदू पळत सुटले, आणि त्यांचा असा पाठलाग झाला, की “त्यांच्या रक्ताने नदी लाल झाली”. एक लाखाहून अधिक मारले गेले, असे म्हणतात. प्रत्येक साधा सैनिक लुटीने श्रीमंत झाला; त्या लुटीत गुलामही होते. सीझर फ्रेडरिक एका विश्वासघाताबद्दल सांगतात; फिरिश्ता त्याचा उल्लेख करत नाही. राजांचे दोन मुसलमान सेनानायक, प्रत्येकाच्या हाताखाली सत्तर किंवा ऐंशी हजार माणसे, लढाईत राजांवरच उलटले; ती लढाई चार तासही चालली नाही. फ्रेडरिक पुढे सांगतात, राजे आणि त्यांचे एक भाऊ यांचे पुढे काहीच कळले नाही; ते जिवंत आहेत की मेले, हेही नाही.
तालिकोट, १५६५
पाच महिने
नगरीत पराभवाची बातमी आली, पण तो किती मोठा आहे, हे सुरुवातीला कोणालाच उमगले नाही. काही तासांतच राजघराण्यातले राजपुत्र पाचशे पन्नास हत्ती घेऊन पळाले; हत्तींवर खजिना आणि राजांचे रत्नजडित सिंहासन लादलेले होते. कैदेतले राजे सदाशिव यांना, त्यांना कैदेत ठेवणारे तिरुमल घेऊन गेले. दुसऱ्या दिवशी आसपासच्या मुलखातल्या लुटारू टोळ्यांनी दुकाने लुटली. तिसऱ्या दिवशी विजेते आले, “आणि तेव्हापासून पाच महिने विजयनगरला उसंत मिळाली नाही”. त्यांनी लोकांची निर्दयपणे कत्तल केली, आणि देवळे आणि राजवाडे पाडले. त्यांनी मूर्ती फोडल्या, आणि नरसिंहाच्या प्रचंड एकसंध मूर्तीचे हातपाय तोडले; नदीकाठच्या विठ्ठलस्वामीच्या मंदिरात आगी लावल्या, आणि तिथली कोरीव शिल्पे फोडली. फ्रेडरिक लुटीचे वर्ष १५६५ देतात; त्यांच्या मते चारही राजे सहा महिने राहिले, आणि घरांखाली दडवलेले पैसे शोधत राहिले. फिरिश्ता लिहितो, नगरी इतकी उद्ध्वस्त झाली, की ती “पूर्णपणे भग्न आहे, आणि तिथे कोणीही राहत नाही”. राज्याला “आपले जुने वैभव पुन्हा कधीच मिळाले नाही”. ही लढाई आणि ही लूट यांची पूर्ण कथा ‘भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा’ या पुस्तकातल्या ‘हंपी (विजयनगर)’ या भागात सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फिरिश्ता, ‘हिस्टरी ऑफ द राइज ऑफ द महोमेडन पॉवर इन इंडिया’, भाषांतर जॉन ब्रिग्ज, खंड ३ (१८२९), अली आदिलशहाचा इतिहास, पृष्ठे १२२-१३१, आणि त्यातला गोवळकोंड्याचा इतिहास, पृष्ठे ४१३-४१४; रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), प्रकरण १५, पृष्ठे २०२-२०८, त्यांनी दिलेल्या कौतु यांच्या हकीकतीसह; आणि सीझर फ्रेडरिक, रिचर्ड हाक्लुइट यांच्या ‘द प्रिन्सिपल नॅव्हिगेशन्स’, खंड ५ (ग्लासगो आवृत्ती, १९०४) मध्ये, पृष्ठे ३८१-३८२. सेवेल लढाईची तारीख मंगळवार, २३ जानेवारी १५६५ देतात; ब्रिग्ज यांच्या समासात २५ जानेवारी आहे. सुलतानांचा तळ तालिकोटजवळ होता, म्हणून लढाईला ते नाव मिळाले; ती कृष्णेच्या दक्षिण काठावर, जवळजवळ वीस मैल दूर झाली. ती वधू चांद बीबी, आणि हुंडा शोलापूर; त्या चार ठिकाणांत राचोर आणि मूडकुल होती; चौथा सुलतान अली बरीदशहा. गोवळकोंड्याच्या इतिहासानुसार विजेते नगरीकडे जाण्याआधी दहा दिवस थांबले. फ्रेडरिक त्या भावांना रामरागियो, तेमिरागियो आणि बेंगात्रे म्हणतात; फिरिश्ताच्या मते वेंकटाद्री एका दूरच्या किल्ल्यात निसटले.