भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
हरिहर आणि बुक्क: पहिले लेख काय सांगतात
कंबिलाचे राय
सुलतानाच्या सैनिकांनी कंबिलाच्या रायांच्या मुलखाला वेढा घातला होता, आणि रायांचे धान्य संपले होते. राय हिंदू राजांमधले एक प्रमुख राजे होते. त्यांचा मुलूख अशा डोंगरांत होता, जिथे कोणालाही पोचता येत नसे. त्यांच्यावर हे संकट आले होते, ते एका पाहुण्यामुळे. सुलतान तुघलक मरण पावला, तेव्हा त्याच्या बहिणीचा मुलगा, बहाउद्दीन गुश्तास्प, याने नव्या सुलतानाशी, तुघलकाच्या मुलाशी, निष्ठेची शपथ घ्यायला नकार दिला. बहाउद्दीन एक सुभेदार होता, आणि शूर योद्धा. लढाईत हरल्यावर तो रायांच्या आश्रयाला पळाला. पुढे काय घडले, ते प्रवासी इब्न बतूता सांगतो. तो मूळचा टँजियरचा; १३३३ मध्ये तो सिंधू नदीपर्यंत पोचला, आणि १३४२ पर्यंत भारतात राहिला असे दिसते. शत्रू आपल्याला बळजबरीने पकडून नेईल, याचीच रायांना सर्वांत जास्त भीती होती. ते आपल्या पाहुण्याला म्हणाले, “मी माझ्या कुटुंबासह, आणि माझे अनुकरण करतील त्या सगळ्यांसह, मरायचे ठरवले आहे.” त्यांनी त्याला एका वाटाड्याबरोबर दुसऱ्या एका हिंदू राजांकडे पाठवले; ते त्याचे रक्षण करतील, असे सांगून. मग रायांनी एक मोठी आग तयार करवून पेटवली, आणि आपले सामानसुमान जाळून टाकले. त्यांनी आपल्या बायकांना आणि मुलींना सांगितले, मी मरणार आहे; तुमच्यापैकी ज्यांना हवे, त्यांनीही तसेच करावे. प्रत्येक स्त्रीने स्नान केले, अंगाला चंदन चोळले, रायांपुढे जमिनीचे चुंबन घेतले, आणि स्वतःला चितेवर झोकून दिले. सगळ्या जणी मरण पावल्या. रायांच्या सरदारांच्या, मंत्र्यांच्या आणि प्रमुख माणसांच्या बायकांनीही तसेच केले, आणि इतर स्त्रियांनीही.
हरिहर आणि बुक्क: पहिले लेख काय सांगतात
अकरा पुत्र
मग रायांनी स्नान केले, अंगाला चंदन चोळले आणि शस्त्रे घेतली; पण छातीवर कवच घातले नाही. त्यांच्याबरोबर मरायचे ठरवलेल्या त्यांच्या माणसांनीही तसेच केले. ते सुलतानाच्या फौजेवर चालून गेले, आणि त्यांच्यातला एकूण एक मरून पडेपर्यंत लढत राहिले. नगर पडले, आणि तिथल्या लोकांना कैद केले गेले. रायांच्या अकरा पुत्रांना सुलतानापुढे नेले गेले, आणि त्याने त्या सगळ्यांना मुसलमान केले. त्याने त्यांना अमीर केले, आणि त्यांच्या कुळासाठी आणि त्यांच्या वडिलांच्या वागण्यासाठी त्यांना मोठ्या सन्मानाने वागवले. त्यांच्यापैकी तिघांना इब्न बतूताने सुलतानाजवळ पाहिले; त्यांतला एक, शाही मुद्रा सांभाळणारा, इब्न बतूताचा मित्र होता. मग सुलतानाच्या फौजेने त्या दुसऱ्या राजांच्या मुलखाला वेढा घातला. कंबिलाच्या रायांनी केले, तसे मला करता येणार नाही, असे ते म्हणाले; आणि त्यांनी बहाउद्दीनला पकडून फौजेच्या हवाली केले. त्याचे पाय बांधले गेले, हात मानेला बांधले गेले, आणि त्याला सुलतानापुढे आणले गेले. सुलतानाने त्याला आपल्या घराण्यातल्या स्त्रियांकडे पाठवले; त्यांनी त्याचा अपमान केला, आणि त्याच्यावर थुंकल्या. मग सुलतानाने त्याची जिवंतपणी कातडी सोलवली, आणि त्याचे मांस भाताबरोबर शिजवायला लावले. त्यातले काही त्याच्या मुलांना आणि बायकोला पाठवले गेले; उरलेले एका मोठ्या ताटात हत्तींपुढे ठेवले गेले, पण हत्तींनी त्याला तोंड लावले नाही. त्याची कातडी पेंढा भरून देशभर दाखवली गेली.
हरिहर आणि बुक्क: पहिले लेख काय सांगतात
सुलतानाचे अधिराजे
रॉबर्ट सेवेल यांनी कंबिला म्हणजे कंपली असे मानले: विजयनगरच्या आधी होऊन गेलेल्या राजांचा गड. ही चढाई त्यांनी १३३४ मध्ये ठेवली. पश्चिम किनाऱ्यावर, होनावरला, इब्न बतूता सुलतान जमालुद्दीन मुहम्मद याच्याकडे राहिला. हा सुलतान पहाटेपूर्वी मशिदीत जाई, आणि पहिला उजेड दिसेपर्यंत तिथे कुराण वाचत बसे. त्याने आपल्या पाहुण्याला आपल्याबरोबर उपवास सोडायला बोलावले; जमिनीवर मांडलेल्या लहान बैठकांवर ते बसत. इब्न बतूता या सुलतानाला सर्वोत्तम आणि सर्वांत बलाढ्य राज्यकर्त्यांमध्ये गणतो. तरीही तो मूर्तिपूजा करणाऱ्या एका राजांच्या अधीन होता. सेवेल यांनी, आणि त्यांच्यानंतर एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांनी, ते राजे म्हणजे हरिहर असे मानले. विजयनगर वसवण्याचे श्रेय ज्या पाच भावांना दिले जाते, त्यांच्यातले हे थोरले. या घराण्याचा सर्वांत जुना लेख हरिहरांचा स्वतःचा आहे, इ.स. १३४० चा. तो त्यांना पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांचे स्वामी म्हणतो; आणि होयसळ राजे तिसरे वीर बल्लाळ यांचा त्यांचे अधिराजे म्हणून उल्लेख करत नाही.
हरिहर आणि बुक्क: पहिले लेख काय सांगतात
पाच पुत्र
शके १२७८ मधले एक दानपत्र या घराण्याची वंशावळ देते. ती संगम राजांपासून सुरू होते, आणि त्यांच्या पाच वीर पुत्रांपासून; क्षीरसागरातून वर आलेल्या पाच दिव्य वृक्षांसारखे हे पुत्र. थोरले हरिहर यांनी सुलतानाचा पराभव केला, असे दानपत्र सांगते, आणि त्यांनी दीर्घ काळ पृथ्वीवर राज्य केले. त्यांच्यानंतर त्यांचे धाकटे भाऊ कंप यांनी राज्य केले, आणि शत्रूंचा थरकाप उडवला. बुक्क हे तिसरे पुत्र; त्यांच्यामागे आणखी दोघे. या घराण्याचे बहुतेक लेख फक्त हरिहर आणि बुक्क यांची नावे घेतात, आणि बाकीच्या तिघांकडे पार दुर्लक्ष करतात. हे दान दिले कंप यांचे पुत्र संगम यांनी; आपल्या आजोबांचेच नाव त्यांना मिळाले होते. त्यांचे गुरू, एक शैव तत्त्वज्ञ, यांनी त्यांना कोणते तरी गाव दान करण्याचा आग्रह केला. हात जोडून आणि मान लववून राजांनी ती आज्ञा पाळली. त्यांनी तीस ब्राह्मणांना एक गाव दिले, “आपल्या पित्याला अमरत्व लाभावे म्हणून”. हे दानपत्र राजांच्या दरबारातल्या विदूषकाने लिहिले. त्याच्या शेवटी राजांनी स्वतःच्या हाताने श्री-विरूपाक्ष हे नाव लिहिले; श्री-विरूपाक्ष हा विजयनगर नगरीचा रक्षक देव. म्हणूनच विजयनगरचे इतर लेखही एखाद्या देवाच्या नावाने संपतात.
हरिहर आणि बुक्क: पहिले लेख काय सांगतात
होयसळांच्या मुलखात
दोन शिलालेख बुक्कांना “होयसन देशात” राज्य करताना दाखवतात. धोरसमुद्र आणि पेनुगोंडा इथे ते राज्य करत असल्याचा इ.स. १३५२ चा एक लेख त्यांना “होयसळ साम्राज्याचा उत्कर्ष करणारे” म्हणतो. व्ही. वेंकय्या यांना वाटले, हे भाऊ सुरुवातीला कदाचित होयसळ राजांचे मांडलिक असावेत. १३२७ मध्ये मुसलमानांनी तिसरे वीर बल्लाळ यांचा पुरता पराभव केला होता, आणि त्यांची राजधानी, द्वारसमुद्र, पाडून टाकली होती. असे दिसते, की बल्लाळांनी आक्रमकांना रोखण्यासाठी हरिहरांना उत्तरेत ठेवले; आणि बल्लाळांचे हे मांडलिक, हरिहर, यांनी संधी साधून स्वतःचे राज्य उभे केले. त्याच वर्षी, १३५२ मध्ये, बहमनी सुलतान दक्षिणेकडे चालून आला, तेव्हा त्याच्या दक्षिण सरहद्दीवर तीन हिंदू सरदार उभे होते. अय्यंगार यांच्या मते ते सरदार म्हणजे हरिहर, बुक्क आणि कंप होते. त्यांच्या मांडणीत धाकटे दोघे भाऊ अगदी पाठीशी होते: बहमनी लोंढा रोखून धरणारी ठाण्यांची जणू एक भिंतच. विजयनगर ही राजधानी बुक्कांच्या काळात पहिल्यांदा दिसते. त्यांचे पुत्र, दुसरे हरिहर, यांच्या काळात राज्य पक्के रुजले.
हरिहर आणि बुक्क: पहिले लेख काय सांगतात
कथांचे गाठोडे
इब्न बतूताने सांगितलेली चढाई फर्नांव नुनीश यांच्या बखरीच्या सुरुवातीच्या कथेशी जवळजवळ प्रत्येक मुद्द्यावर जुळते, असे सेवेल यांना आढळले. फरक फक्त दोन गोष्टींत आहे. हिंदू कथेत सुलतानाने युद्ध केले ते मुलूख जिंकण्याच्या लोभाने, एका बंडखोराला पकडण्यासाठी नव्हे; आणि राजघराण्यातला एकही जण वाचला नाही. नुनीश यांच्या कथेत सुलतानाने पुढे तो मुलूख हिंदूंना परत दिला, आणि तिथल्या जुन्या मुख्य मंत्र्यांना, देवराय यांना, राजा केले. एकदा शिकारीला गेले असताना देवराय यांनी एक ससा त्यांच्या कुत्र्यांवर उलटून त्यांना चावताना पाहिला. नदीकाठी त्यांना एक मुनी भेटले; इतर आधार त्यांना माधवाचार्य, किंवा विद्यारण्य, म्हणतात. त्या मुनींनी देवराय यांना त्याच जागी नगर वसवायला सांगितले. इतर कथांमध्ये हरिहर आणि बुक्क पाडाव झालेल्या वरंगळहून पळून आले. किंवा मुनींनाच एक दडलेला खजिना सापडला, आणि त्यांनी स्वतःच नगर वसवले. किंवा त्या मुनींनी, आपल्याला अन्न देणाऱ्या बुक्क नावाच्या एका गरीब मेंढपाळांना सांगितले, “तू राजा होशील.” माधवाचार्य नावाचे एक जण खरोखर होऊन गेले, १३०२ ते १३८७ या काळात. बुक्कांनी त्यांना आणि त्यांचे भाऊ सायण यांना वेदांवर भाष्ये लिहिणाऱ्या विद्वानांच्या प्रमुखपदी नेमले. परंपरेतले विद्यारण्य ते हेच असण्याची दाट शक्यता आहे, असे अय्यंगार यांना वाटले; मात्र त्यांना त्या नावाने कुठेच संबोधलेले नाही. तरीही, आपण गोळा केलेल्या सगळ्या जुन्या लेखनाविषयी अय्यंगार यांनी लिहिले: “साम्राज्य नेमक्या कोणत्या परिस्थितीत स्थापन झाले, यावर यांपैकी एकही प्रकाश टाकत नाही.” नुनीश यांची सशाची कथा ‘भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा’ या पुस्तकात, ‘हंपी (विजयनगर)’ या भागात, पूर्ण सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ३ (१८९४-९५): एच. कृष्ण शास्त्री यांनी संपादित केलेले दुसरे संगम यांचे बित्रगुंटा दानपत्र, पृष्ठे २२-२३ आणि ३१-३२, आणि दुसरे हरिहर यांच्या नल्लूर दानपत्राला व्ही. वेंकय्या यांची प्रस्तावना, पृष्ठे ११४-११५; इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ३ (१८७१), पृष्ठे ६१४-६१६ मधला इब्न बतूता; इब्न बतूताचे ‘व्हॉयाजेस’, संपादक डेफ्रेमरी आणि सांगिनेत्ती, खंड ४ (१८५८), पृष्ठे ६७-६८; रॉबर्ट सेवेल, ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००), पृष्ठे १६-२३; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहम्मदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे १८०-१८२, आणि ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), पृष्ठे १-३. फ्रेंच आवृत्तीत त्या अधिराजांचे नाव हरियाब आहे (सेवेल: हराइब; अय्यंगार: होराइब); हरिहरांचा लेख त्यांना हरियप्प म्हणतो. वेंकय्या यांना हरिहरांचा दुसरा कोणताही लेख ठाऊक नव्हता, आणि बुक्कांचा १३५३ पूर्वीचा एकही नाही; अय्यंगार हरिहरांसाठी १३४६ देतात. दानपत्र कंप यांना कंपण असेही म्हणते, आणि तीस ब्राह्मण सांगते; कृष्ण शास्त्री अठ्ठावीस मोजतात. अय्यंगार यांचे तीन सरदार म्हणजे हरिब, कप्रास आणि कंप्राज. फिरिश्ता ही चढाई १३३८-३९ मध्ये ठेवतो.