भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
पेनुकोंडा
ओसाड नगरीसाठी घोडे
१५६५ मध्ये दख्खनच्या चार मुसलमान राजांनी विजयनगर नगरी लुटली. तिथली सत्ता ज्यांच्या हाती होती, ते रामराय त्याच वर्षी मरण पावले. सम्राट सदाशिव जुन्या राजघराण्याचे शेवटचे राजे होते, पण ते नावापुरतेच राजे होते. आता त्यांच्या वतीने राज्य चालवणारे कारभारी होते रामरायांचे भाऊ, तिरुमल. विजेते नगरी सोडून गेले, तेव्हा तिरुमल नगरीत परत आले. पुढे जे घडले, ते सीझर फ्रेडरिक नावाच्या एका प्रवाशांनी आपल्या डोळ्यांनी पाहिले. ते तिरुमलांना “तेमिरागियो” म्हणतात. “राजे बेझेनेगरहून निघून गेल्यावर हे तेमिरागियो नगरीत परतले”, आणि त्यांनी तिथे पुन्हा वस्ती करायला सुरुवात केली. त्यांनी गोव्याच्या व्यापाऱ्यांना निरोप पाठवला: तुमच्याकडे घोडे असतील, तर ते घेऊन या, मी चांगली किंमत देईन. फ्रेडरिक अशाच दोन व्यापाऱ्यांबरोबर, त्यांच्या घोड्यांसह, वर आले होते. तिरुमलांनी असा कायदाही केला: लढाईत पकडले गेलेले घोडे कोणी आणले, तर त्यांच्यावर आपलीच खूण असली, तरी मागाल ती किंमत आपण देऊ. घोडे आणणाऱ्या सगळ्यांना त्यांनी अभयपत्र दिले. पुष्कळ घोडे जमा झाले, तेव्हा आणखी आणता येणार नाहीत तोपर्यंत ते व्यापाऱ्यांना गोड बोलून झुलवत राहिले. मग एकाही घोड्याचे पैसे न देता त्यांनी व्यापाऱ्यांना परत पाठवून दिले. ते बिचारे हताश झाले, “आणि दुःखाने जणू वेडे झाले”. एच. हेरास यांच्या मते, या प्रसंगावरून दिसते, की युद्ध चालू ठेवण्यासाठी तिरुमलांना घोडे आणि पैसा हवा होता. पण “आपला हेतू साधण्यासाठी आपल्या परदेशी उपकारकर्त्यांवर जुलूम करणारा राज्यकर्ता राज्यकर्ता नसतो, तो जुलमी असतो”.
पेनुकोंडा
आठ दिवसांची वाट
तिरुमल जुन्या राजधानीत सुमारे दोन वर्षे राहिले. फ्रेडरिक सांगतात, की १५६७ मध्ये राजे आणि त्यांचा दरबार एका किल्ल्यात राहायला गेले. कारण होते “बेझेनेगरच्या लोकांवर आलेल्या दुर्दैवामुळे, म्हणजे चार राजांनी त्यांची नगरी लुटली म्हणून”. तो किल्ला आत, आठ दिवसांच्या वाटेवर होता, आणि त्याचे नाव होते “पेनेगोंदे”. ‘चिक्कदेवराय वंशावळी’ म्हणते, त्यांनी आपली राजधानी हलवली, ती “मुसलमानांच्या सततच्या हल्ल्यांमुळे”. त्याच सुमाराच्या अशा एका युद्धाबद्दल फिरिश्ता लिहितो. विजापूरचा अली आदिलशहा आपले सैन्य घेऊन विजयनगर आणि आनेगोंदीवर चालून गेला. हिंदू प्रमुखांनी अहमदनगरच्या कारभारणीकडे मदत मागितली. ती आपल्या मुलाला घेऊन विजापूरवर चालून गेली, आणि आपला देश वाचवायला अली आदिलशहाला घरी परतावे लागले. पण शत्रूच्या इतक्या जवळ ती नगरी सुरक्षित नव्हती. परत येऊन राहू लागलेले थोडेफार लोकही तिथून अधिक सुरक्षित जागी निघून गेले. हेरास यांना तिरुमलांचे परत येणे त्या काळातली एक मोठी घटना वाटली. राज्यकर्ता खचला नव्हता, याची ती खूण होती, “कारण विजयनगर ही विजयाची नगरी होती!” पेनुकोंड्याला जाणे मात्र त्यांच्या मते “काहीसे धीर सुटल्याचे” लक्षण होते: आघाडीची फळी सोडून साम्राज्याच्या दुसऱ्या ठाण्यावर घेतलेली माघार.
पेनुकोंडा
मोठा डोंगर आणि ओसाड नगरी
पेनुकोंडा हा तीन हजार फूट उंचीचा डोंगरी किल्ला होता. गाव डोंगराच्या पायथ्याशी वसले आहे, आणि त्या डोंगरावरूनच त्याला नाव मिळाले: पेनुकोंडा म्हणजे “मोठा डोंगर”. कृष्णदेवरायांचे ते एक आवडते गाव होते, आणि ते तिथे काही काळ राहिले, अशी परंपरा आहे. एक जुना शिलालेख पेनुकोंड्याला देवांनी बांधलेली नगरी म्हणतो; तिची तटबंदी जिंकल्याची बढाई कोणीही मारू शकत नाही, असे तो सांगतो. तिरुमलांनी ती तटबंदी दुरुस्त केली. त्या काळी त्याला विजयनगर-पेनुकोंडा म्हणत असावेत, असे दिसते. कारण ‘हिस्टरी ऑफ द कर्नाटक गव्हर्नर्स’ची सुरुवातच अशी आहे: “विजयनगरम-पेनु-कोंडैपट्टणम ही पुष्कळ वर्षे रायांची राजधानी होती.” जुनी राजधानी तशीच टाकून दिली गेली. तिरुमलांचे १५६८ चे दोन शिलालेख तिला “उद्ध्वस्त आणि भग्न” म्हणतात. एक जुनी हकीकत सांगते, ते नगर “ओस पडल्यावर रानटी जनावरांचे वसतिस्थान झाले”. फ्रेडरिक यांनीही तेच लिहिले: “बेझेनेगर नगरी पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालेली नाही; घरे अजून उभी आहेत, पण रिकामी. आणि ऐकतो त्याप्रमाणे, त्यांत वाघ आणि इतर रानटी जनावरे यांच्याशिवाय कोणीही राहत नाही.” १५८४-८५ मध्ये फिलिपो सासेत्ती नावाचे एक प्रवासी विजयनगरहून गेले; त्यांना तिथे एक मुसलमान सुभेदार दिसला. शतकाच्या अखेरीस ती नगरी विजापूरच्या राज्याचा भाग झाली होती.
पेनुकोंडा
मुकुटधारी राणीसारखी पृथ्वी
१५६९ मध्ये सम्राट सदाशिव यांचा खून झाला, आणि तिरुमल स्वतः गादीवर बसले. ते फार म्हातारे होते. रामराय मरण पावले, तेव्हा शहाण्णव वर्षांचे होते; तिरुमल त्यांच्यापेक्षा दहा वर्षांनी लहान असले, तर ते नव्वदीच्या जवळ होते. उदयगिरीचा १५६९ चा एक शिलालेख “हिऱ्यांच्या सिंहासनावर बसलेल्या तिरुमलां”बद्दल सांगतो. तिरुमलांचे स्वतःचे १५७१ चे दानपत्र आणि त्यांच्या वारसांची दानपत्रे त्यांच्या राज्याभिषेकाचे वर्णन करतात. ती म्हणतात, त्यांनी दाने देताना ओतलेल्या पाण्याने पृथ्वी तेव्हा इतकी भिजली, की तिलाही अभिषेक झाल्यासारखे दिसले; जणू ती त्यांची मुकुटधारी राणीच. १५७१ चा एक शिलालेख त्यांना राजाधिराज म्हणतो; ते “हंपी-हस्तिनावतीच्या (विजयनगरच्या) पेनुगुंडी (पेनुकोंडा) येथील आपल्या सिंहासनावरून सगळे राज्य चालवत” होते. त्यांच्या दरबारातले कवी भट्टुमूर्ती यांनी शेजारी बसलेल्या राजा-राणींची तुलना शिवाशी केली. शिव अर्धा पुरुष आणि अर्धा स्त्री आहे, आणि त्याला तीन डोळे आहेत. राजा आणि राणी यांना मिळून तीनच डोळे होते. १५६५ च्या लढाईत तिरुमलांचा एक डोळा गेला होता.
पेनुकोंडा
अनेक राजे
अनेकांनी त्यांना राजे मानायला नकार दिला. संत झेवियर यांचे एक चरित्र त्यांच्या कारकीर्दीत पूर्ण झाले; त्याचा लेखक अज्ञात आहे. ते चरित्र सांगते, “गादीच्या वारसावरून अनेक युद्धे झाली”, कारण कितीतरी सरदार आणि प्रमुख “आज राज्य करणाऱ्यांना मानत नव्हते”. फिरिश्ताने जपून ठेवलेल्या एका पत्रात तिरुमल स्वतः तक्रार करतात, की विजयनगरच्या घराण्याचे बहुतेक आश्रित बंडखोर झाले होते. त्या वेळी साम्राज्यातून प्रवास करणारे फ्रेडरिक याचे कारण देतात: “या अडचणींचे पहिले कारण असे, की या तेमारागियोच्या मुलाने हक्काच्या राजांना ठार मारले.” म्हणून सरदार आणि उमराव वडिलांना आपले राजे मानायला तयार नव्हते, “आणि यामुळे पुष्कळ राजे झाले आहेत, आणि मोठी फूट पडली आहे”. म्हाताऱ्या राजांनी आपले काम मुलांमध्ये वाटून दिले. त्यांनी उदयगिरी, श्रीरंगपट्टण आणि चंद्रगिरी येथे तीन सुभे केले, आणि आपल्या थोरल्या मुलाला आपल्याबरोबर राज्य करायला घेतले. मुसलमान सैन्ये पुढे पुढे येतच राहिली; ती पेनुकोंड्याच्या तटापर्यंतही पोचली. हेरास यांचा निर्णय असा, की तिरुमल “मुळीच यशस्वी राजे नव्हते”. आणि सदाशिवांचा खून त्यांनी करवला असेल, तर “आपल्या पूर्वसुरींच्या रक्ताने आपल्या सिंहासनाच्या पायऱ्या शिंपल्याचा दोष त्यांच्यावर कायमचा राहील”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एच. हेरास, ‘द आरविडु डायनॅस्टी ऑफ विजयनगर’, खंड १ (१९२७), प्रकरणे १० आणि ११, पृष्ठे २२९-२३०, २३५-२३९, २४८-२५३ आणि २६२-२६३, त्यांनी दिलेल्या आंकेतिल-द्युपेरों, ‘चिक्कदेवराय वंशावळी’, फिरिश्ता, ऑर्म आणि सासेत्ती यांच्या हकीकतींसह; आणि सीझर फ्रेडरिक, रिचर्ड हाक्लुइट यांच्या ‘द प्रिन्सिपल नॅव्हिगेशन्स’, खंड ५ (ग्लासगो आवृत्ती, १९०४) मध्ये, पृष्ठे ३८२ आणि ३८५-३८६. हेरास १५६५ च्या लढाईला राक्षस-तागडी म्हणतात, आणि अहमदनगरच्या कारभारणीचे नाव खुंझा हुमायून देतात. त्यांच्या मते हे स्थलांतर १५६७ च्या सुरुवातीला झाले असणे शक्य नाही, कारण फ्रेडरिक त्या वर्षी सहा महिने नगरीत होते, आणि त्यांना ते दिसले नाही. १५६८ च्या “भग्न” नगरीचा अर्थ त्यांनी इमारती नव्हे, तर निघून गेलेले लोक असा लावला. सेवेल यांनी तिरुमलांच्या परत येण्याला फारसे महत्त्व दिले नाही. तिरुमलांचे वय हेरास यांनी हिशोब करून काढले; राज्याभिषेकाला राणी बहुधा हजर नव्हत्या, असे त्यांना वाटले.