भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
कृष्णदेवरायांची युद्धे
जुन्या राजांचे मृत्युपत्र
कृष्णदेवराय विजयनगरचे राजे झाले, तेव्हा त्यांनी आधी स्वतःला सुरक्षित केले. आपल्या आधी राज्य केलेल्या भावाचे पुत्र, म्हणजे आपले पुतणे, आणि आपले तीन भाऊ, यांना त्यांनी एका किल्ल्यावर पाठवले. पुतणे मरेपर्यंत तिथेच राहिले. मग दीड वर्ष नवे राजे एकदाही राजधानीबाहेर पडले नाहीत. त्यांनी राज्याचा कारभार समजून घेतला, आणि आधीच्या राजांची मृत्युपत्रे वाचली. त्यांत त्यांना नरसिंह राजांचे एक मृत्युपत्र सापडले. त्या राजांचे मंत्री होते कृष्णदेवरायांचे स्वतःचे वडील. नरसिंहांनी राज्य शस्त्रबळाने जिंकले होते. आपल्या मृत्युपत्रात त्यांनी मागून येणाऱ्यांना विनंती केली होती. माझ्या मृत्यूच्या वेळी बंड करून उभे असलेले तीन किल्ले जिंका, कारण मला वेळ पुरला नाही. त्यांपैकी दोन होते रायचूर आणि मुदकल. आधीच्या राजांनी ही आज्ञा किती वाईट रीतीने पाळली, हे राजांनी पाहिले, आणि लगेच आपली सैन्ये सज्ज केली. फर्नांव नुनीश आपल्या बखरीत हे असे सांगतात. ते राजांना क्रिस्नाराव म्हणतात.
कृष्णदेवरायांची युद्धे
खडकांतून रस्ता
राजे पहिल्यांदा उदयगिरीवर गेले. तो ओरियाच्या राजांचा किल्ला होता. राजांबरोबर चौतीस हजार पायदळ आणि आठशे हत्ती होते. आत दहा हजार पायदळ आणि चारशे घोडेस्वार होते. याहून जास्त माणसांची गरजच नव्हती; किल्ला इतका मजबूत होता, की उपासमार करूनच तो घेता येत असे. वेढा दीड वर्ष चालला. वर जाण्याचा एकच मार्ग होता, आणि तो इतका अरुंद, की त्यावरून एका वेळी एकच माणूस जाऊ शके. राजांनी खडकाळ टेकड्यांवरून पुष्कळ वाटा काढल्या; सैनिकांना बुरुजांपर्यंत पोचता यावे, म्हणून मोठमोठ्या शिळा फोडल्या. आणि त्या अरुंद मार्गावर त्यांनी एक रुंद रस्ता बांधला. त्यांनी तो किल्ला शस्त्रबळाने घेतला. आत ओरियाच्या राजांच्या आईची किंवा वडिलांची एक बहीण त्यांच्या हाती लागल्या. त्यांना राजांनी शक्य तितक्या आदराने बरोबर नेले, आणि त्यांना मोकळे ठेवले. मग राजांनी आपले मंत्री सालुव तिम्म यांना बोलावले. नरसिंह राजांच्या मृत्युपत्रातली आज्ञा मी पार पाडली, ते म्हणाले; पण एवढ्याशा विजयाने माझे समाधान नाही. ओरियाच्या राज्यात शंभर लीग आत जायचा त्यांचा बेत होता. त्यांनी रसद तयार ठेवायचा, आणि सैन्याचा पगार पुरेपूर चुकता करायचा हुकूम दिला.
कृष्णदेवरायांची युद्धे
खाऱ्या नदीपलीकडे
त्यांनी ओरियाच्या मुख्य नगरांपैकी एक, कोंदोव्ही, वेढले. ते राखायला ओरियाचे राजे तेराशे हत्ती, वीस हजार घोडेस्वार आणि पाच लाख पायदळ घेऊन आले. नगराशी लढण्यापेक्षा राजांशीच समोरासमोर लढायला मला आवडेल, असे कृष्णदेवराय म्हणाले, आणि खाऱ्या पाण्याच्या एका नदीवर त्यांना सामोरे गेले. ओरियाच्या राजांना नदी बिनधोक ओलांडता यावी, म्हणून मी दोन लीग मागे सरतो, असा निरोप त्यांनी पाठवला. उत्तर आले नाही. मग तेच नदी ओलांडून गेले; मोठी झुंज झाली, पुष्कळ माणसे मारली गेली. पलीकडच्या काठावर त्यांनी ओरियाच्या राजांना पळवून लावले, आणि पुष्कळ घोडे आणि हत्ती घेतले. मग ते परत फिरले, आणि दोन महिन्यांनी कोंदोव्ही घेतले. ओरियाच्या राजांचा पाठलाग करत, मुलूख उद्ध्वस्त करत ते पुढे गेले, आणि तीन महिन्यांनी त्यांची मुख्य नगरी, कोंडपल्ले, घेतली. तिथे त्या राजांची एक राणी, त्यांचे एक पुत्र, आणि सात मुख्य सेनानायक त्यांच्या हाती लागले. शंभर लीग पुढे, राजमुंद्रीला, त्यांनी लढाईसाठी सहा महिने वाट पाहिली. ओरियाचे राजे आलेच नाहीत. तिथे कृष्णदेवरायांनी एक अतिशय भव्य देऊळ बांधले. त्या देवळावर त्यांनी हे शब्द कोरवले: “ही अक्षरे झिजून जातील, तेव्हा कदाचित ओरियाचे राजे बिसनग्याच्या राजांशी लढाई करतील. ओरियाच्या राजांनी ही अक्षरे पुसली, तर त्यांची राणी बिसनग्याच्या राजांच्या घोड्यांना नाल ठोकणाऱ्या लोहारांना दिली जाईल.”
कृष्णदेवरायांची युद्धे
तलवार न उचलणारे राजपुत्र
विजयनगरला परतल्यावर राजांनी ओरियाच्या राजांच्या कैदेतल्या पुत्रांना बोलावले. लोक म्हणतात, तुम्ही फार चपळ आहात, आणि तलवार आणि कट्यार चालवण्यात निपुण आहात, असे राजे त्यांना म्हणाले; तुमची तलवारबाजी पाहायला मला आवडेल. राजपुत्रांनी एका दिवसाची मुदत मागितली. दुसऱ्या दिवशी राजांनी त्यांना बोलावले, आणि त्यांच्याशी लढायला त्या कलेत अतिशय तरबेज असलेल्या आपल्या एका माणसालाही बोलावले. राजपुत्रांनी पाहिले, की समोरचा माणूस राजपुत्र नाही, तर एक सामान्य कुळातला माणूस आहे. “राजवंशातला नसलेल्या माणसाला स्पर्श करून मी माझे हात विटाळावे, असे ईश्वर न करो,” असे ते राजांना ओरडून म्हणाले, आणि त्यासरशी त्यांनी स्वतःचा जीव घेतला. त्यांच्या वडिलांनी सालुव तिम्म यांना लिहिले: आता माझा मुलगा गेला; माझ्या राणीला मी कशी सोडवून घेऊ? आपल्या मुलीचे लग्न राजांशी ठरवा, मंत्र्यांनी उत्तर दिले; मग राजे तुमची राणी आणि तुमचा मुलूख परत देतील. ओरियाच्या राजांनी तो सल्ला मानला, आणि आपल्या मुलीला पाठवले. त्या आल्या, आणि दोन्ही राजे मित्र झाले. कृष्णदेवरायांनी नदीपलीकडचा मुलूख परत दिला, आणि आपल्या बाजूचा स्वतःकडे ठेवला.
कृष्णदेवरायांची युद्धे
नदीची पन्नास पात्रे
मग त्यांनी कातुईरवर चाल केली. तो एका सरदाराचा मुलूख होता; तो सरदार पन्नास वर्षे बंड करून होता. तो सरदार राहत असे, त्या त्याच्या एका मुख्य नगराला राजांनी वेढा घातला; त्या नगराचे नाव हस्तलिखितात रिकामे सोडलेले आहे. नगराभोवती पाणी होते. तो हिवाळा होता. नगराभोवतीची नदी इतकी फुगली होती, की राजांना नगराचे काहीच बिघडवता येईना. वेळ निघून जात होता. म्हणून राजांनी आपल्या पुष्कळ सैनिकांना नवे पाट खणायला लावले; ते पुरे झाले, तेव्हा त्यांनी नदीला तोंडे फोडली. पाणी लवकरच इतके वाहून गेले, की तळ दिसू लागला; ते इतके उथळ झाले, की राजांना तटापर्यंत पोचता आले. नदी पन्नास वेगवेगळ्या पात्रांत विभागली गेली. आत एक लाख पायदळ आणि तीन हजार घोडेस्वार होते. ते फार शौर्याने लढले. पण त्याचा फारसा उपयोग झाला नाही. काही दिवसांतच कृष्णदेवराय नगरात शिरले, “आणि त्यांनी सगळ्यांची कत्तल केली”. त्यांना सोळा लाख सोन्याचे पारडाव रोख सापडले; शिवाय जवाहिरे, घोडे आणि हत्ती. त्या सरदाराला कैद करून विजयनगरला नेले गेले, आणि तो राजांच्या तुरुंगात मेला.
कृष्णदेवरायांची युद्धे
तेलुगू हकिकत: तंबूंचे दोर
‘रायवाचकमु’ ही राजांच्या कारकिर्दीची एक तेलुगू गद्य हकिकत आहे. ती राजांची युद्धे अगदी वेगळ्या प्रकारे सांगते. राजधानीतल्या एका प्रतिनिधीने एका प्रांताच्या सुभेदाराला लिहिल्यासारखी ती लिहिलेली आहे. तिच्यात राजांनी आपल्या सरदारांना मेजवानी दिली, आणि माणसे आणि गुरे पळवून आणायला त्यांना शत्रूच्या मुलखात तीस मैल आत पाठवले. मग ते विजापूरच्या सीमेवर गेले. ते येत आहेत, हे ऐकताच तिथल्या शिबंद्या किल्ले सोडून जाऊ लागल्या. राजांनी रायचूर, मुदकल आणि इतर किल्ल्यांत आपली माणसे बसवली; दिवसाला एक किल्ला असे ते घेत गेले. नुनीश यांच्या हकिकतीत मात्र रायचूरच्या युद्धात एक मोठी लढाई झाली. गोवळकोंड्याच्या सीमेवर त्यांना तीन सुलतान भेटले: विजापूरचा, गोवळकोंड्याचा आणि बीदरचा. त्यांनी एक लाख घोडेस्वार आणि एक हजार हत्ती घेऊन कृष्णा ओलांडली होती, आणि राजांच्या मुलखात अत्याचार केले होते. राजांचे सेनापती पेम्मसानी रामलिंग यांनी वचन दिले: मी त्यांच्या छावणीपर्यंत पोचेन, आणि खूण म्हणून त्यांच्या तंबूंचे दोर कापेन. ते म्हणाले, थंड देशांतून आलेली माणसे कडक उन्हाळ्यात लढू शकत नाहीत. त्यांनी ऐंशी हजार तलवारबहाद्दर बरोबर नेले, “जे लग्नाला जावे तसे लढाईला जातात”. ते कापाकापी करत आत घुसले. त्यांनी शत्रूचे चार हजार घोडे मारले, आणि मग त्याच्या साठ हजार घोडेस्वारांपैकी चार हजार; आणि रामलिंगांनी दोर कापले. राजे आपल्या राजहत्तीवर बसून साऱ्या सैन्याच्या पुढे निघाले.
कृष्णदेवरायांची युद्धे
पुरात उड्या
नेमक्या त्याच वेळी कृष्णा नदीला पूर आला. शत्रूचे हत्ती उन्हाळ्याच्या उकाड्याने हैराण झाले होते; त्यांना हल्ला सहन झाला नाही. नदीवरून येणाऱ्या गार वाऱ्याने ओढले जाऊन ते नदीकडे धावले, आणि पाण्यात कोसळले. बाकीचे सैनिक पोहून पलीकडे जायचा प्रयत्न करू लागले; त्यांतले बहुतेक बुडाले. दक्षिण काठावर फक्त एक तृतीयांश उरले. राजांनी नदीकाठी आपले मंत्री अप्पाजी, म्हणजे सालुव तिम्म, आणि आपले कवी यांच्यासह दरबार भरवला. आजच्या दिवसाचे वर्णन करा, असे त्यांनी त्यांना सांगितले. कवी मुक्कु तिम्मन्न यांनी एक पद्य रचले. त्याचा आशय असा होता: “हे कृष्णराया, तुझे नाव निघताच तुझे मुसलमान शत्रू फुटून पळाले; आणि हत्तींच्या राजाला वाचवणारा विष्णू देव तुझ्यात पाहून त्यांचे हत्ती माघारी फिरून पळाले.” मग या हकिकतीत राजांनी शत्रूचे किल्ले एकामागून एक घेतले. उदयगिरीला शत्रूने एक किल्ला सोडून दिला; त्यात इतकी रसद होती, की राजांना त्याचे नवल वाटले. अहमदनगरला त्यांनी नगराबाहेर शत्रूच्या घोडदळाचा पराभव केला, त्याचे २,८०० घोडेस्वार नष्ट केले, आणि शिबंदी किल्ला सोडून गेली. राजांनी त्याचे तट पाडून टाकले, आणि ते जिथे उभे होते, तिथे एरंडाचे बी पेरले.
कृष्णदेवरायांची युद्धे
सोन्याच्या पेट्या
मंत्र्यांचा सल्ला डावलून राजे गजपतींच्या मुलखात खोलवर घुसले. घाटांत त्यांनी एका सरदाराच्या साठ हजार धनुर्धारींचा पराभव केला; त्या सरदाराचे २३,००० धनुर्धारी आणि ४,००० घोडे कामी आले. मग राजांनी पोटनुरु सिंहाद्रीला तळ दिला. तिथे त्यांनी गजपतींची आणि त्यांच्या सोळा महापात्रांची मोठी तयारी ऐकली, आणि आपण जिंकू की नाही, अशी त्यांना शंका आली. अप्पाजींनी त्यांना एकांतात सांगितले, आता केवळ एखादी युक्तीच कामी येईल. त्यांनी सोळा पात्रांकडे गुप्त पत्रांसह सोन्याच्या पेट्या पाठवल्या: ठरलेली रक्कम ही घ्या; आणि वचन दिल्याप्रमाणे लढाईत आपल्या धन्याला सोडून जा. काही पेट्या पकडल्या गेल्या, आणि गजपतींकडे नेल्या गेल्या. त्यांनी पत्रे वाचली, खजिना पाहिला, आणि त्यांना आपल्या जिवाची भीती वाटली. कोणाच्या नकळत ते छावणीतून निसटले, आणि दूर उत्तरेला पळून गेले. त्यांचे पात्र आपापल्या किल्ल्यांवर निघून गेले. राजांनी तिथे विजयस्तंभ उभारला. मी विजयासाठी आलो होतो, कायमचा मुलूख जिंकायला नव्हे, असे राजांनी गजपतींच्या मंत्र्याला सांगितले. गजपती परत आले, त्यांनी क्षमा मागितली, आणि आपल्या कन्या जगन्मोहिनी यांचे लग्न राजांशी लावून दिले. अप्पाजींनी आपल्याला फसवायला पाठवलेल्या पेट्या त्यांनी परत केल्या, आणि कृष्णेच्या दक्षिणेचा सगळा मुलूख मुलीला हुंडा म्हणून दिला. परतीच्या वाटेवर गोवळकोंडा, विजापूर आणि अहमदनगरचे राज्यकर्ते राजांना भेटले, आणि त्यांनी तह केला. कल्याणचे आणि गुलबर्ग्याचे मुसलमान शत्रुत्व दाखवत आहेत, हे तिरुपतीला ऐकून राजांनी गुलबर्गा घेतले, आणि सहा हजार घोडे पकडले. तिरुपतीला त्यांनी देवासमोर आपल्या आणि आपल्या दोन राण्या, तिरुमलादेवी आणि चिन्नादेवी, यांच्या तांब्याच्या मूर्ती ठेवल्या; आपल्या अखंड उपासनेची खूण म्हणून.
कृष्णदेवरायांची युद्धे
रायचूर
नुनीश यांच्या हकिकतीत रायचूर अजून जिंकायचे बाकी होते, नरसिंहांच्या मृत्युपत्रात सांगितल्याप्रमाणे. ज्या सुलतानाला नुनीश इदालकांव म्हणतात, त्याने ते राजांच्या पूर्वजांकडून घेतले होते. चाळीस वर्षांच्या शांततेनंतर राजांचा एक विश्वासू मूर घोड्यांसाठी दिलेले चाळीस हजार पारडाव घेऊन इदालकांवकडे पळून गेला, आणि इदालकांवने त्याला परत पाठवले नाही. राजांनी शांतता मोडली असे मानले, आणि चाल केली. राजांनी आपल्या ‘आमुक्तमाल्यदा’ या काव्यात म्हटले आहे, की केंबावी, म्हणजे “लाल विहीर”, त्यांनी यवनांच्या, म्हणजे मुसलमानांच्या, रक्ताने भरली. त्यांना रायचूरची लढाई म्हणायची असावी, असे एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांना वाटले. एका शनिवारी, सूर्योदयानंतर दोन तासांनी, इदालकांवच्या तोफांनी राजांच्या आघाडीच्या तुकड्या फोडल्या, आणि मूर पळणाऱ्यांना अर्धा लीग कापत गेले. “माझ्या बाजूने कोण उभा राहतो?” राजे ओरडले. उरलेल्या तुकड्या घेऊन ते पुढे सरसावले; पळून आलेल्या प्रत्येकाला निर्दयपणे ठार मारा, असा हुकूम त्यांनी दिला. पळणारे उलटले, आणि त्यांनी चाल केली; शत्रूने नदीत उड्या घेतल्या. हत्तींनी सोंडांनी माणसांच्या चिंधड्या केल्या, आणि अंबाऱ्यांतल्या माणसांनी अगणित माणसे मारली. छावणीतून आलेल्या बायका आणि मुलगेही पाण्यात होते. काठावर उभ्या राजांच्या सैनिकांनी वर येणारा प्रत्येक माणूस मारला. अखेर राजांनी करुणेने त्यांना माघारी बोलावले; ज्यांना मरण यायला नको होते, असे पुष्कळ जण मेले, असे ते म्हणाले. हल्ला करण्याआधी राजांनी बोटातली अंगठी एका सेवकाच्या हाती दिली होती. आपल्या मृत्यूची खूण म्हणून ती राण्यांना दाखवायची होती, म्हणजे त्या स्वतःला जाळून घेतील. रायचूरचा वेढा आणि लढाई यांची पूर्ण कथा ‘भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा’ या पुस्तकातल्या ‘हंपी (विजयनगर)’ या भागात सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फर्नांव नुनीश यांची बखर, प्रकरणे ५-७ आणि ९, पृष्ठे ३१५-३२५ आणि ३३७-३४०, आणि सेवेल यांचे प्रकरण ११, पृष्ठे १३८-१३९, रॉबर्ट सेवेल यांच्या ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००) मध्ये; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘सोर्सेस ऑफ विजयनगर हिस्टरी’ (१९१९), त्यांनी दिलेला ‘रायवाचकमु’चा सारांश, पृष्ठे ११०-११७, आणि केंबावीवरची त्यांची टीप, पुरवणी, पृष्ठ ८. नरसिंह, सालुव तिम्म, रायचूर, मुदकल, उदयगिरी, कोंडपल्ले आणि राजमुंद्री ही नुनीश यांच्या नरसिंग, साल्वातिनेआ, राशोल, मेदेगुल्ला, ओदिगाइर, कोंदेपल्लीर आणि सिमामदारी या नावांची सेवेल यांनी लावलेली रूपे आहेत. कातुईरचे नगर म्हणजे वेल्लोर, असे त्यांना वाटले. दोन्ही हकिकती एका युद्धाचा शेवट राजकन्येच्या लग्नाने करतात: नुनीश ओरियाच्या राजांच्या कन्येच्या, ‘रायवाचकमु’ गजपतींच्या कन्येच्या. सेवेल लढाईची तारीख १९ मे १५२० ठरवतात. फिरिश्ताच्या मते इदालकांवने हिंदू सैन्यासमोरच नदी ओलांडली; नुनीश यांच्या मते त्याने रायचूरपासून नऊ मैलांवर तळ दिला. नुनीश यांच्या हकिकतीत उदयगिरी दीर्घ वेढ्यानंतरच पडले.