भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · विजयनगर
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
“असे होणेच शक्य नाही”
आपल्या राजाविरुद्ध उठलेले सरदार नरसिंह यांचा एक सेनानायक विजयनगरच्या वेशीवर येऊन ठेपला. नगर राखायला तिथे एकही माणूस नव्हता. पादेआराव राजांना ही बातमी दिली गेली; ते फक्त एवढेच म्हणाले, “असे होणेच शक्य नाही.” सेनानायक नगरात शिरला; राजे पुन्हा तेच म्हणाले, “असे होणेच शक्य नाही.” सेनानायक राजवाड्यात आला, काही स्त्रियांना कापत थेट राजांच्या दालनाच्या दारापर्यंत पोचला. तेव्हा कुठे राजांना खरे वाटले. ते पलीकडच्या वेशीने पळून गेले; आपले नगर आणि आपले महाल मागे सोडून. जुन्या राजघराण्याचा शेवट फर्नांव नुनीश यांच्या बखरीत असा सांगितला आहे. नुनीश यांनी ती सुमारे १५३५ मध्ये, राजधानीतच राहून, आणि घटनांनंतर फार काळ न लोटता, हिंदूंकडच्या माहितीवरून लिहिली. रॉबर्ट सेवेल यांनी ती छापली. त्यांनी तिला त्या काळाचा परंपरागत इतिहास म्हटले, “तरी तिच्या अचूकपणाची हमी मी मुळीच देऊ शकत नाही.” फिरिश्ता सुमारे १६०७ मध्ये अहमदनगरच्या दरबारात लिहितो. तो नव्या घराण्याची सुरुवात इतकी वेगळी सांगतो, की दोन्ही हकिकती कुठेच जुळत नाहीत, असे सेवेल यांना आढळले.
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
कधीच दर्शन न देणारे राजे
नुनीश यांच्या सांगण्यानुसार, पादेआराव यांचे वडील विरूपाक्ष यांना बायका आणि दारू यांखेरीज कशाचीच पर्वा नव्हती. ते आपल्या सेनानायकांना किंवा प्रजेला कधीच दर्शन देत नसत. सरदारांनी बंड केले; प्रत्येकाने आपल्या हातचा मुलूख धरून ठेवला. त्यांच्या काळात राजांनी गोवा, चौल, दाभोळ आणि राज्यातले इतर मुख्य प्रदेश गमावले. सेवेल यांच्या मते एवढे तरी इतिहासाला धरून आहे. एकदा त्यांना स्वप्न पडले, की त्यांचा एक सेनानायक आपल्याला मारायला दालनात शिरला आहे. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी त्या सेनानायकाला बोलावले, त्याला ते स्वप्न सांगितले, आणि केवळ तेवढ्यासाठी त्याला ठार मारवले. त्यांचे दोन मुलगे मोठे झाले होते. वडिलांचा दुष्टपणा आणि त्यांनी गमावलेले राज्य पाहून दोघांनी त्यांना मारायचे ठरवले; आणि थोरल्या, गादीच्या वारसांनी ते केले. त्यांना राजा व्हायची विनवणी झाली, तेव्हा त्यांनी नकार दिला. “मी माझ्या वडिलांना मारले, म्हणून मला ते नको … माझ्या भावाला घ्या, आणि त्याला राज्य करू द्या; त्याने वडिलांच्या रक्ताने आपले हात माखलेले नाहीत.” म्हणून धाकटे भाऊ, पादेआराव, राजे झाले. त्यांचे मंत्री आणि सेनानायक त्यांना सावध करू लागले: ज्या भावाने वडिलांना मारले, ते तुम्हालाही मारू शकतील. पादेआराव यांनाही ते शक्य वाटले, आणि त्यांनी स्वतःच्या हाताने आपल्या भावाला ठार मारले. मग तेही वडिलांच्याच मार्गाला लागले, आणि नगरात आपल्या बायकांमध्ये रमून राहिले.
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
पत्रे आणि नजराणे
नरसिंह हे पादेआराव यांच्या सेनानायकांपैकी एक, “कोणत्या तरी प्रकारे त्यांचे नातलग”; ते नाते नेमके कोणते, हे आजवर कोणी ठरवू शकलेले नाही. राजधानीच्या पूर्वेला, पूर्व किनाऱ्याकडे, त्यांच्या हाती मोठा मुलूख असावा असे दिसते. राजे कसे जगतात, आणि त्याने राज्याचे किती वाईट होते आहे, हे पाहून त्यांनी राजांचा मुलूख घ्यायचा निश्चय केला. त्यांनी राज्यातल्या सेनानायकांना आणि सरदारांना पत्रे लिहिली. राज्य चालवू शकेल असा राजा तुम्हाला नाही, हे तुमच्यासाठी वाईट आहे, असे त्यांनी लिहिले. आणि हे राजे वडिलांपेक्षाही अधिक गमावतील, तर त्यात नवल नाही. सगळ्यांची मर्जी मिळवायला त्यांनी त्यांना मोठमोठे नजराणे दिले, पुष्कळ माणसे गोळा केली, आणि राजधानीवर चाल केली. पादेआराव यांनी हे ऐकले, पण त्याकडे लक्ष दिले नाही, की कसलीही तयारी केली नाही. बातमी आणणाऱ्या माणसाला मात्र त्यांनी वाईट वागवले. राजे पळून गेल्यावर सेनानायकाने त्यांचा पाठलाग करण्याची तसदी घेतली नाही. त्याने नगर आणि तिथे सापडलेला खजिना ताब्यात घेतला, आणि आपल्या धन्याला निरोप पाठवला. नरसिंह राजे झाले. “आणि त्यांची सत्ता मोठी होती, आणि लोकांचे त्यांच्यावर प्रेम होते, म्हणून तेव्हापासून बिसनग्याच्या या राज्याला नरसिंगचे राज्य म्हणू लागले.”
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
शेपटाचीही किंमत
नरसिंह सालुव नावाच्या एका घराण्यातले होते. १४७२-७३ आणि १४८२-८३ चे शिलालेख त्यांना एक मोठे सरदार म्हणतात, पण केवळ मोठे सरदारच. १४९५-९६ चा एक शिलालेख त्यांना महाराय, “राजे”, म्हणतो. नुनीश यांच्या हकिकतीत नरसिंहांनी चव्वेचाळीस वर्षे राज्य केले, न्यायाची अनेक कामे केली, आणि आधीच्या राजांनी गमावलेला सगळा मुलूख परत मिळवला. त्यांनी ओर्मुझहून आणि एडनहून घोडे आणवले, आणि व्यापारी मागतील ती किंमत दिली: एक हजार पारडावला तीन घोडे, मेलेले असोत वा जिवंत. समुद्रात मेलेल्या घोड्यांचे व्यापारी फक्त शेपूट घेऊन येत; आणि राजे त्याची किंमत घोडा जिवंत असल्यासारखीच देत. त्यांच्या मृत्यूच्या वेळी मोठ्या, समृद्ध मुलखांचे तीन मोठे किल्ले अजून बंड करून उभे होते: रायचूर, उदयगिरी, आणि बहुधा कोंडवीड. मरताना त्यांनी आपले मंत्री नरस यांना बोलावले. आपले दोन मुलगे राज्य करण्याइतके मोठे होईपर्यंत नरसांनी कारभार पाहावा, असे त्यांनी मृत्युपत्राने ठरवले. हे राज्य आपण तलवारीच्या टोकावर जिंकले, याची त्यांनी आठवण करून दिली. आता फक्त ते तीन किल्ले घ्यायचे उरले होते; पण आपली वेळ आता सरली. नरसांनी राज्य जपावे, आणि दोन राजपुत्रांपैकी जो अधिक लायक ठरेल, त्याच्या हाती ते द्यावे. नरसांनी थोरल्या राजपुत्रांना गादीवर बसवले; आणि खजिना, महसूल आणि कारभार आपल्याच हाती ठेवला.
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
फितवलेला सेवक
तिमर्सा नावाचा एक सेनानायक नरसांचे वाईट चिंतत होता. राजपुत्रांना मारायचे, आणि मग नरसांनीच तसे करायला सांगितले, असे सांगायचे, असा त्याचा बेत होता; म्हणजे राजद्रोहासाठी मंत्र्यांना मृत्युदंड होईल. एका रात्री त्याने फितवलेल्या एका सेवकाने तरुण राजांना तलवारीने ठार मारले. नरसांनी पुढचे भाऊ, तमाराव, यांना गादीवर बसवले. मग शिकारीला जातो, असे सांगून ते नगरातून नागुंदिमच्या दिशेने निघाले, आणि आपले घरचे लोक मागे ठेवले. तिथून ते चोवीस लीग पुढे पेन्नकोंड्याला गेले. तिथे त्यांनी मोठी फौज, घोडे आणि हत्ती गोळा केले. मग आपण का निघून आलो, ते त्यांनी राजांना कळवले: तिमर्साने तुमच्या भावाला मारले, आणि तो तुमचेही तसेच करील. पण राजांचा त्या सेनानायकावर फार जीव होता; कारण त्याच्यामुळेच ते राजे झाले होते. त्यांनी त्याचीच बाजू घेतली. नरसांनी चाल केली, आणि चार-पाच दिवस वेढा घातला. अखेर नरसांचा निर्धार पाहून राजांनी तिमर्साला ठार मारवले, आणि त्याचे शिर मंत्र्यांकडे पाठवले. ते पाहून नरसांना मोठा आनंद झाला. त्यांनी फौजा परत पाठवल्या, आणि नगरात प्रवेश केला. तिथले लोक त्यांच्यावर प्रेम करत, “कारण ते मोठे न्यायी पुरुष होते.”
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
बागेचा दरवाजा
वर्षे गेली. नरसांनी तरुण राजांना पेन्नकोंड्याला ठेवले; त्यांना वर्षाला २०,००० सोन्याचे क्रुझादो मिळत, आणि वीस हजार माणसांचा पहारा असे. कारभार ते स्वतः पाहत. राजे राज्य करायला लायक नाहीत, म्हणून त्यांना मारावे, असे काही सेनानायकांनी सुचवले; नरसांनी त्यावर काहीच उत्तर दिले नाही. पण कालांतराने त्या फितुरीचा विचार करता करता त्यांना दिसले, की त्याने आपली थोरवी वाढेल, आणि आपण अधिक सहज राज्याचे स्वामी होऊ. त्यांनी त्या सेनानायकांना परत बोलावले, आणि विचारले: राजांना कोणी मारले, हे कोणालाही कळू न देता त्यांना कसे मारता येईल? एका माणसाने एक बेत सांगितला. नरसांनी त्याच्यावर रागावल्याचे सोंग करायचे; तो पळून राजांकडे जाईल, आणि त्यांना मंत्र्यांविरुद्ध भडकवेल. रोज तो राजांना कोणा ना कोणा सेनानायकाचे बनावट पत्र दाखवू लागला. त्यात लिहिलेले असे: राजे मोकळे कमी, कैदी जास्त आहेत; त्यांनी गुपचूप एखाद्या किल्ल्यावर निसटून जावे. तोवर स्वतंत्र असलेल्या एखाद्या किल्ल्यावर ते पोचले, की सगळे त्यांच्या मदतीला धावून येतील, असे तो फितूर त्यांना सांगे. वीस हजार पहारेकऱ्यांच्या नकळत मी इथून कसा बाहेर पडू, असे राजांनी विचारले. आपण दोघे राजांच्या बागेतून बाहेर जाऊ, फितूर म्हणाला, आणि मग तटबंदीतल्या एका चोरदरवाज्याने; तो दरवाजा मला चांगला ठाऊक आहे. मग तो बागेच्या त्या भागाचा पहारा करणाऱ्या तीनशे सशस्त्र माणसांशी बोलला. अमुक रात्री, अमुक वेळी, मी इथून जाताना दिसलो, आणि माझ्याबरोबर एखादा माणूस असला, तर त्याला ठार मारा; मी तुम्हाला बक्षीस देईन. ते म्हणाले, ही तर फारच लहानशी सेवा.
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
झाडाच्या बुंध्याशी
ठरलेल्या रात्री राजे मोठ्या सावधपणे बाहेर पडले; आणि त्यांची वाट पाहणारा माणूस त्याहूनही सावध होता. त्याने खूण केली. पहारेकऱ्यांपैकी दोघांच्या मधून राजे जात असताना ते त्यांच्यावर तुटून पडले, आणि त्यांनी राजांना ठार मारले. त्याच बागेत एका झाडाच्या बुंध्याशी त्यांनी त्यांना लगेच पुरले. आपण कोणाला मारले, हे त्यांना कधीच कळले नाही. फितुराने त्यांचे आभार मानले, आणि तो आपल्या मुक्कामावर परत गेला. सकाळी राजे दिसेनात. साऱ्या नगरात त्यांचा शोध झाला; लोकांना वाटले, ते कुठे तरी पळून गेले आहेत, आणि नरसांशी युद्ध करतील. बातमी आली, तेव्हा नरसांनी मोठ्या दुःखाचे सोंग केले, आणि आपले सगळे घोडे आणि हत्ती सज्ज केले. मग तो माणूस आला, आणि हे कसे घडले ते त्याने सांगितले. सारे इतक्या गुपचूप झाले होते, की ज्यांनी मारले, त्यांनाही आपण कोणाला मारले हे कळले नाही. नरसांनी त्याला भरघोस बक्षीस दिले. राजांचा काहीच पत्ता नव्हता, आणि सगळे नरसांच्या हाती होते. म्हणून ते नरसिंगच्या साऱ्या भूमीचे राजे झाले.
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
सहा वर्षे युद्ध
नुनीश यांच्या सांगण्यानुसार, नरसांच्या मागे पाच मुलगे होते. त्यांच्यापैकी बुसबालराव यांना राज्य मिळाले. त्यांनी सहा वर्षे राज्य केले; ती सगळी युद्धातच गेली, कारण सारा देश आपापल्या सेनानायकांच्या हाताखाली उठला होता. त्यांनी त्या सेनानायकांचा नाश केला, त्यांचे मुलूख घेतले, आणि देश पूर्वस्थितीला आणायला ऐंशी लाख सोन्याचे पारडाव खर्च केले. त्यांचे मंत्री होते सालुव तिम्म; ते नव्या राजघराण्यातले, सालुव घराण्यातले होते असे दिसते. बुसबालराव यांचे भाऊ क्रिस्नाराव म्हणजे बहुधा कृष्णदेवराय, असे सेवेल यांनी मानले. पण इथे शिलालेख नुनीश यांच्यापासून पूर्णपणे वेगळे होतात, असे त्यांना आढळले. शिलालेखांप्रमाणे कृष्णदेव हे “पहिले नरस किंवा नरसिंह” यांचे धाकटे पुत्र होते, आणि थोरले पुत्र होते दुसरे नरस; त्यांना अनेकदा वीर नरसिंह म्हणतात. बुसबालराव आणि त्यांच्या भावांसारखे कोणतेही पुत्र शिलालेखांत येत नाहीत.
गादी बळकावणारे: नरसिंह आणि नरस
शेळीचे डोळे
बुसबालराव राजधानीत आपल्या आजाराने मरणशय्येवर होते. त्यांनी सालुव तिम्म यांना बोलावले, आणि आपल्या आठ वर्षांच्या मुलाला आणवले. मंत्र्यांनी या मुलाला राजा करावे, असे ते म्हणाले. आणि राजांचे भाऊ क्रिस्नाराव यांचे डोळे काढावेत, आणि आपल्याला दाखवायला आणावेत; म्हणजे राज्यावरून पुढे कलह होणार नाही. सालुव तिम्म क्रिस्नाराव यांना बाजूला एका तबेल्यात घेऊन गेले, आणि त्यांना हे सांगितले. क्रिस्नाराव म्हणाले, राज्य न्यायाने माझे असले, तरी मला राजा व्हायचे नाही. या जगातून मला जोगी, एक संन्यासी, होऊन जायचे आहे. भावाकडून मला असे वागवले जावे, असे मी काही केलेले नाही. मंत्र्यांनी पाहिले, की समोर वीस वर्षांहून मोठा पुरुष उभा आहे; आठ वर्षांच्या मुलापेक्षा राज्य करायला तो अधिक लायक आहे. त्यांनी एक शेळी आणवली, तिचे डोळे काढले, आणि ते राजांना दाखवायला नेले; राजांची ती शेवटची घटका होती. राजांचे प्राण गेले, आणि लगेच त्यांचे भाऊ क्रिस्नाराव राजे झाले, “ज्यांचे डोळे काढायचा हुकूम दिवंगत राजांनी दिला होता.” ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: फर्नांव नुनीश यांची बखर, प्रकरणे ३-४, पृष्ठे ३०५-३१५, आणि सेवेल यांचे स्वतःचे प्रकरण ९, पृष्ठे १०७-१११, रॉबर्ट सेवेल यांच्या ‘अ फरगॉटन एम्पायर (विजयनगर)’ (१९००) मध्ये, दोमिंगुश पाईश आणि फर्नांव नुनीश यांच्या बखरींसह. ही नावे म्हणजे नुनीश यांच्या वेरुपाकाराव, नरसिंग्वा, नरसेनाक, साल्वातिना, पेनागुंदिम, आणि राशोल, ओदेगारी आणि कोनादोल्गी या किल्ल्यांची सेवेल यांनी लावलेली रूपे. नुनीश यांच्या राजवटींचा कालावधी विश्वासार्ह तारखांशी जुळत नाही, असे सेवेल यांना आढळले: कृष्णदेवराय १५०९ मध्ये गादीवर आले, तिथून मागे मोजले, आणि नरसांसाठी अंदाजे पाच वर्षे धरली, तर ती चव्वेचाळीस वर्षे १४५४ मध्ये सुरू होतील. बर्नेल यांनी नरसिंहांचे गादीवर येणे १४९० मध्ये ठेवले, कॉल्डवेल यांनी १४८७ मध्ये. शिलालेख शके १३९५ (इ.स. १४७२-७३), १४८२-८३ आणि १४९५-९६ चे आहेत.