भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · अजिंठा
अलेक्झांडर अजिंठ्यात, १८२४
कुरळ्या टोपांच्या आकृती
“कुरळ्या केसांचे टोप घातलेल्या, बसलेल्या आकृती”: अजिंठा घाटातल्या लेण्यांना भेट देणाऱ्या अधिकाऱ्यांनी तिथे हे पाहिल्याचे सांगितले होते. त्यांचे वर्णन मद्रासच्या सेवेतले कॅप्टन मॉर्गन यांच्या एका टिपणातून पुढे आले. त्या टिपणानुसार चित्रे “बऱ्यापैकी चांगल्या अवस्थेत होती”, आणि एका लेण्याजवळ खडकावर एक मोठा शिलालेख कोरलेला होता. विल्यम अर्स्किन यांच्याकडे फक्त तेवढे टिपणच होते. त्यावरूनच त्यांनी १८२१ मध्ये मुंबईच्या ‘लिटररी सोसायटी’ला सांगितले, की तिथे फार विस्तीर्ण कोरीव लेणी “अलीकडेच सापडली आहेत”. ही लेणी पाहणारे पहिले ज्ञात युरोपियन म्हणजे मद्रास सैन्यातले काही अधिकारी; ते १८१९ मध्ये तिथे गेले. असितकुमार हालदार एक वेगळीच कथा देतात, ऐकीव म्हणून. असे ऐकिवात आहे, की त्यांच्या काळाच्या सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी एक उच्चपदस्थ इंग्रज अधिकारी शिकारीसाठी पूर्व खानदेशातल्या डोंगरांत गेले होते. ते वाट चुकले, आणि दैवयोगाने त्या निर्जन, वाघांनी गजबजलेल्या, डोंगरांच्या भिंतींनी वेढलेल्या प्रदेशात जाऊन पडले. सर्वांच्या नजरेआड, ढासळत चाललेल्या लेण्यांच्या काही छज्ज्यांवरचे मनोहर कोरीवकाम पाहून ते थक्क झाले. आणि या जवळजवळ लुप्त झालेल्या खजिन्याकडे त्यांनीच वरिष्ठांचे लक्ष वेधले.
अलेक्झांडर अजिंठ्यात, १८२४
“तुम्ही परत येणार नाही”
फेब्रुवारी १८२४ मध्ये सोळाव्या लान्सर्स पलटणीतले लेफ्टनंट जेम्स एडवर्ड अलेक्झांडर अजिंठ्याला आले. ते पलटणीतून रजेवर होते, आणि वऱ्हाड प्रांतात फिरत होते. ही लेणी “आजवर कुणी वर्णन न केलेली” आहेत, असे त्यांना वाटत होते. १८७९ पर्यंत ते “जनरल सर” जेम्स ई. अलेक्झांडर झाले होते. ती रात्र त्यांनी अजिंठा गावातल्या एका पक्क्या बांधणीच्या सराईत काढली; ते गाव डोंगरांतून जाणाऱ्या एका घाटाच्या तोंडाशी होते. सकाळी लवकर, मुसलमानी पोशाख घालून ते घोड्यावर बसले. बरोबर दोन नोकर आणि एक वाटाड्या होता; सगळे तलवारी, पिस्तुले आणि शिकारीचे भाले घेऊन चांगले सज्ज होते. किणकिणत्या घंटांच्या उंटांच्या गर्दीतून, आणि धान्याच्या व मिठाच्या ओझ्यांशेजारी विसावलेल्या बंजारी बैलांमधून ते पुढे गेले. वाटेत निजामाच्या घोडदळाची एक लहान तुकडी भेटली. तिच्या दफादाराने, म्हणजे एका कनिष्ठ अधिकाऱ्याने, “तुम्हाला शांती लाभो” असा त्यांना सलाम केला, आणि ते कुठे चालले आहेत, ते विचारले. लेण्यांकडे, असे अलेक्झांडर यांनी त्याला सांगितले. तो उद्गारला, “परमेश्वर एकच आहे! तुम्ही परत येणार नाही. वाघांपासून वाचलात, तरी हे पाषाणहृदयी लुटारू, भील, तुमचा नाश करतील.” अलेक्झांडर यांनी उत्तर दिले, “परमेश्वराची इच्छा असेल, तर संध्याकाळी तुमच्याबरोबर पाइप ओढण्याचा आनंद आम्हाला मिळेल.” “परमेश्वर तुमचे रक्षण करो,” दफादार म्हणाला. मग ते वेशीतून बाहेर पडून घाटाच्या तोंडाकडे निघाले.
अलेक्झांडर अजिंठ्यात, १८२४
जिथे वाघ आले होते
दगडधोंड्यांच्या वाटेवर त्यांना अनेक दगडांचे ढीग दिसले. त्यांच्याजवळ पुष्कळ झुडपे होती, आणि त्यांवर चिंध्या टांगलेल्या होत्या. जिथे वाटसरूंना वाघांनी मारले होते, त्या जागा ते ढीग दाखवत होते. घाटाच्या माथ्यावर पोहोचल्यावर पायाखाली खानदेशाचे खोरे पसरलेले दिसले; दूर निळसर क्षितिजापर्यंत गेलेले, आणि भोवती रानांनी झाकलेल्या डोंगरांचे कडे. घोड्यांना हाताशी धरून ते एका उभ्या पायवाटेने खाली उतरले, आणि एका डोंगरी ओढ्याच्या काठाने दरीत शिरले. वाटेत खुरटी झाडी, झाडे, आणि पंधरा फूट उंच पाणगवत होते. काही काळापूर्वीच त्या गवतात तीन वाघ मारले गेले होते. मग वरून डावीकडून एक हलकी शीळ आली, आणि समोरच्या कड्यांवरून तिला उत्तर आले. ते भिल्ल होते; अनोळखी लोक येत आहेत, हे एकमेकांना कळवत होते. वाटाड्याला मोठी भीती वाटल्याचे स्पष्ट दिसत होते. त्याला समजावले, आणि चांगले बक्षीस देण्याचे कबूल केले, तेव्हाच तो पुढे निघाला. काही भिल्ल खडकांमागून डोकावून पाहत होते; त्यांच्याकडे धनुष्यबाण असावेत, असे दिसत होते. सराईत एक माणूस अलेक्झांडर यांच्याकडे आपल्या डाव्या हाताला पट्ट्या मागायला आला होता. आदल्या रात्री तो हात कोपरापासून तोडला गेला होता. गावाबाहेरच्या त्याच्या बागेच्या भिंतीखाली भिल्लांनी खणले होते; आपल्या मालमत्तेचे रक्षण करताना तलवारीच्या घावाने तो जायबंदी झाला. “आमच्या अग्निशस्त्रांमुळे त्यांनी आमच्यावर हल्ला केला नाही; आणि आम्हाला कुणी न अडवता पुढे जाऊ दिले.”
अलेक्झांडर अजिंठ्यात, १८२४
ठेंगणे प्रवेशद्वार
ती दरी चार-पाचशे फूट उंच डोंगरांमधून वळणे घेत गेली होती; डोंगरांवर कडुनिंब, बाभूळ, मोह आणि पिंपळ यांचे विरळ रान होते. दरीत एक मैल आत गेल्यावर त्यांना पहिल्या लेण्याचे “ठेंगण्या कपाळाचे” प्रवेशद्वार दिसले. ते त्यांनी “असामान्य कुतूहलाने” पाहिले; त्यांची अपेक्षा अगदी शिगेला पोहोचली होती. ही लेणी माणसांच्या वर्दळीपासून दूर, झुकलेल्या डोंगरांमध्ये आणि रानात दडलेली होती; शेजारून खडकाळ पात्रातून एक निर्मळ ओढा खळाळत वाहत होता. वेरूळपेक्षा इथे बारीक कोरीवकाम फारच कमी होते. पण त्याची भरपाई म्हणून बहुतेक लेण्यांत भित्तिचित्रे होती; चांगली टिकलेली, रंगांनी उजळ, आणि त्यांत सर्वांत जास्त फिकट लाल रंग. ती “कितीतरी अधिक मनोवेधक होती, कारण त्यांत भारतातल्या रहिवाशांचे पोशाख, राहणी, उद्योग, एकूण रूप, आणि चेहरेपट्टीसुद्धा दिसते”; कदाचित, त्यांच्या अंदाजाने, दोन हजार किंवा अडीच हजार वर्षांपूर्वीची.
अलेक्झांडर अजिंठ्यात, १८२४
रानटी मधमाश्या
मुख्य मंदिर ओढ्यापासून सुमारे दीडशे फुटांवर होते. त्याच्या उंच द्वारमंडपाच्या मध्यभागी घोड्याच्या नालेसारखी एक प्रचंड कमान होती. दोन्ही बाजूंना दहा-बारा फूट उंच, कुरळ्या केसांचे भव्य द्वारपाल उभे होते. वाटाड्याच्या सांगण्यावरून ते फार जपून पुढे गेले. कमानीखाली आल्यावर त्याने छताकडे बोट दाखवले: तिथून रानटी मधमाश्यांची पोळी लोंबत होती. त्यांनी माश्यांना न डिवचण्याची काळजी घेतली; नाहीतर त्यांनी “लवकरच आमच्या डोळ्यांचा उपयोग हिरावून घेतला असता, आणि इथे तर डोळ्यांची फारच गरज होती”. खांबांमागच्या ओवरीत बुद्ध आणि त्यांचे परिचारक यांची चित्रे होती; परिचारकांच्या हातात चवऱ्या होत्या. चवऱ्या म्हणजे तिबेटी गायीच्या शेपट्या लावलेल्या रंगीत काठ्या; त्यांनी माश्या हाकलतात. रंग फार उजळ होते, सर्वांत जास्त लाल; रेखाटन धीट होते, “आणि कुंचला मोकळेपणाने चालवलेला”. “पोर्तुगीजांच्या पुसून टाकणाऱ्या, पावित्र्यभंग करणाऱ्या हाताने,” ते लिहितात, “धर्मवेड्या संतापाने या लेण्यांची विटंबना केलेली नाही.” मोठ्या लेण्यांशेजारी दगडी बिछान्यांच्या कोठड्या होत्या; पुष्कळांत निर्मळ पाण्याचे झरे होते. ही लेणी एखाद्या भिक्षुसंघासाठी वापरली गेली होती, याविषयी त्यांच्या मते शंकाच नव्हती.
अलेक्झांडर अजिंठ्यात, १८२४
धुळीतले ठसे
सपाट छतांच्या लेण्यांत वटवाघळे त्यांच्या तोंडाभोवती फडफडत होती, आणि वासामुळे फार वेळ आत थांबणे नकोसे होत होते. दुमजली लेणे त्यांनी एकच पाहिले. त्यात खालच्या दालनांतून वरच्या दालनांत जाणाऱ्या पायऱ्या भिल्लांनी उद्ध्वस्त केल्या होत्या. पिस्तुलांचे घोडे चढवून ते एका झाडाच्या फांदीवरून वर चढले. वरच्या एका दालनाच्या मधोमध त्यांना नुकत्याच पेटवलेल्या आगीच्या खुणा सापडल्या; भोवती पावलांचे मोठमोठे ठसे होते. एका कोपऱ्यात एका माणसाचा अख्खा सांगाडा पडला होता. खालच्या अनेक लेण्यांच्या जमिनीवर वाघ, कोल्हे, अस्वले, माकडे आणि मोर यांच्या पावलांचे ठसे होते. ते धुळीत उमटले होते, “छतांवरून पडलेल्या भित्तिचित्रांच्या गिलाव्याने बनलेल्या धुळीत.” अनेक लेण्यांतली चित्रे “अत्यंत मनोवेधक आणि जोमदार” होती: शिकारीची आणि लढायांची दृश्ये; त्यांत हत्ती आणि घोडे विशेष चांगले काढलेले. एका घोड्यावर दोन माणसे बसलेली अनेकदा दिसत. त्यांनी एडक्यांच्या आणि कोंबड्यांच्या झुंजी पाहिल्या; टोकाजवळ तीन गोळे असलेले भाले; वीणेसारखे तीन तारांचे एक वाद्य; आणि “राशिचक्रासारखे काहीतरी”.
अलेक्झांडर अजिंठ्यात, १८२४
परत यावे, तर इथेच
त्यांनी खालच्या लेण्यांची काही घाईघाईची रेखाटने केली. मग डोंगरावर आणखी वर असलेल्या, चांगल्या टिकलेल्या दिसणाऱ्या काही लेण्यांपर्यंत पोहोचण्याचा त्यांनी बराच वेळ व्यर्थ प्रयत्न केला. ते हात-गुडघे टेकून वर चढले, पण एका तुटलेल्या कड्याने त्यांना अडवले. दोर नव्हते, म्हणून निराश होऊन त्यांनी तो नाद सोडला. त्यांनी थोडे हलके खाणे खाल्ले, आणि सर्वांत चांगला उजेड असलेल्या, सर्वांत सुंदर अशा एका लेण्यात धूम्रपान केले. मग घोड्यांकडे परतून ते अजिंठा गावात माघारी आले. त्यांची रजा जवळजवळ संपत आली होती, आणि लेण्यांवर त्यांची नजर घाईघाईने, असमाधानकारकच फिरली होती. तरी ते फार खूश होते. त्यांनी अनेक गुंफामंदिरे धुंडाळली होती. त्यांतली अनेक पुन्हा पाहावीत, अशी इच्छाही होती; “पण परत जावे, तर इतर कुठल्याही आधी अजिंठ्याच्याच लेण्यांकडे.” त्यांतली कित्येक लेणी त्यांना पाहता आली नव्हती. पण त्यांच्या मते, हिंदुस्थानातले प्राचीन लोक कसे दिसत, हे ज्याला जाणून घ्यायचे असेल, त्याला केवळ चित्रांमुळेच ही लेणी “वेरूळच्या बेढब, पण सुरेख कोरलेल्या देवतांपेक्षा कितीतरी अधिक मनोवेधक” वाटतील. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स एडवर्ड अलेक्झांडर, ‘नोटिस ऑफ अ व्हिजिट टू द कॅव्हर्न टेम्पल्स ऑफ अडजंटा’ (‘ट्रान्झॅक्शन्स ऑफ द रॉयल एशियाटिक सोसायटी’, खंड २; ७ फेब्रुवारी १८२९ रोजी वाचलेला), पृष्ठे ३६२-३७०; विल्यम अर्स्किन, ‘ऑब्झर्व्हेशन्स ऑन द रिमेन्स ऑफ द बुद्धिस्ट्स इन इंडिया’ (‘ट्रान्झॅक्शन्स ऑफ द लिटररी सोसायटी ऑफ बॉम्बे’, खंड ३, १८२३; ३१ जुलै १८२१ रोजी वाचलेला), पृष्ठ ५२०; जेम्स बर्जेस, ‘नोट्स ऑन द बौद्ध रॉक-टेम्पल्स ऑफ अजंता’ (१८७९), पृष्ठ १; आणि असितकुमार हालदार, ‘अजंता’ (बंगाली; कलकत्ता, बंगाली सन १३२३, सुमारे १९१६), प्रस्तावना, आमचे भाषांतर. अर्स्किन यांच्या निबंधाच्या जुन्या छापात अधिकाऱ्यांच्या भेटीचे वर्ष “१ ८१ ०” असे छापलेले आहे; बर्जेस १८१९ देतात. ते इंग्रज अधिकारी ज्या डोंगरांत गेले होते, त्यांचे नाव हालदार देतात, पण जुन्या छापात ते वाचता येत नाही. बर्जेस यांच्यानुसार अलेक्झांडर निजामाच्या मुलखातून खासगी दौऱ्यावर होते, आणि त्यांचा छोटा वृत्तांत १८२९ मध्ये प्रसिद्ध झाला.