भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · अजिंठा
अंधाऱ्या दरीतला अचलांचा विहार
ऐकलेले, पाहिलेले नव्हे
सातव्या शतकातले चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग अजिंठ्याला कधीच गेले नाहीत. ते महाराष्ट्राचे राजा पुलकेशी यांच्या भेटीला त्यांच्या राजधानीत गेले होते; ती राजधानी बहुधा बदामी. मग त्या राज्याच्या पूर्व सीमेवरच्या एका जागेविषयी त्यांना जे सांगितले गेले, ते त्यांनी लिहून ठेवले. “देशाच्या पूर्व सीमेवर एक मोठा पर्वत आहे. त्याला उंच उंच सुळके आहेत, आणि एकावर एक रचलेल्या खडकांची आणि तुटलेल्या कड्यांची सलग रांग आहे.” त्यात एक विहार होता, “एका अंधाऱ्या दरीत बांधलेला”. त्याची उंच दालने आणि खोल बाजूच्या ओवऱ्या खडकांच्या दर्शनी भागात उघडत होत्या. मजल्यावर मजले चढले होते; त्यांनी कड्याला पाठ टेकली होती, आणि दरीकडे तोंड केले होते. जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस यांच्या मते हे ऐकीव वर्णन होते. तरी ते “या लेण्यांचे विलक्षण नेमके वर्णन करते, दुसऱ्या कुठल्याही लेणीसमूहाचे नव्हे.” इतर ठिकाणी लेणी साधारणपणे डोंगरांच्या दर्शनी बाजूंवर असतात, चहूबाजूंनी दिसतात. “एकट्या अजिंठ्यातच ती पठार चिरत गेलेल्या एका खोल, एकांत दरीत दडलेली आहेत.”
अंधाऱ्या दरीतला अचलांचा विहार
अर्हत आणि त्यांची आई
हा विहार कसा उभा राहिला, त्याचीही कथा ह्युएनत्संग यांनी ऐकली. तो अचल नावाच्या एका अर्हतांनी बांधला होता; ते पश्चिम भारतातले होते. त्यांची आई वारली, तेव्हा तिचा पुनर्जन्म कोणत्या अवस्थेत झाला आहे, ते त्यांनी पाहिले. तिला याच राज्यात स्त्रीचा देह मिळाला होता. म्हणून तिला धर्माकडे वळवण्यासाठी ते इथे आले. भिक्षा मागायला ते एका गावात गेले, आणि नेमके त्याच घरी पोहोचले, जिथे त्यांच्या आईने जन्म घेतला होता. एक कोवळी मुलगी त्यांना अन्न द्यायला बाहेर आली. त्याच क्षणी तिच्या स्तनांतून दूध येऊन ओघळू लागले. तिच्या मैत्रिणींना तो अपशकुन वाटला. पण अर्हतांनी तिला तिच्या जन्माची कथा सांगितली, आणि त्या मुलीला अर्हतपदाचे पवित्र फळ मिळाले. जिने आपल्याला जन्म दिला, जपले, तिच्याविषयीच्या कृतज्ञतेने अर्हतांचे मन भरून आले. तिच्या उपकारांची फेड करावी, या इच्छेने त्यांनी हा विहार बांधला. त्याचा मोठा विहार सुमारे १०० फूट उंच होता. मध्यभागी बुद्धांची सुमारे ७० फूट उंच दगडी मूर्ती होती. तिच्यावर सात मजली दगडी छत्र होते; ते वर वर चढत गेले होते, आणि त्याला कुठलाही आधार दिसत नव्हता. जुनी कथा सांगे, अर्हतांच्या व्रताच्या बळावर ते तिथे तोलून धरले आहे. कुणी म्हणत, हे त्यांच्या सिद्धींचे बळ आहे; कुणी म्हणत, कुठल्या तरी जादुई मिश्रणाचे. “पण या चमत्काराचे कारण कोणत्याही विश्वासार्ह वृत्तांताने आजवर उलगडलेले नाही.”
अंधाऱ्या दरीतला अचलांचा विहार
दाराबाहेरचे हत्ती
भोवतालच्या दगडी भिंतींवर दृश्ये रंगवलेली होती: बोधिसत्त्व म्हणून बुद्धांचे पूर्वजन्म, त्यांची बुद्धत्वप्राप्ती, आणि त्यांचे निर्वाण. ती “अत्यंत अचूकतेने आणि बारकाईने” केलेली होती. दाराबाहेर, उत्तरेला आणि दक्षिणेला, एकेक दगडी हत्ती उभा होता. “लोक म्हणतात, कधी कधी हे हत्ती मोठ्याने चीत्कारतात, आणि सगळी पृथ्वी हादरते.” ह्युएनत्संग यांना इंग्रजीत आणणाऱ्या सॅम्युएल बील यांनी ही कथा लेण्यांशी जुळवून पाहिली. त्यांच्या मते हा विहार म्हणजे “अजिंठ्याचे प्रसिद्ध चैत्य लेणे, क्रमांक २६, असलेच पाहिजे”; आणि भिंतींवरची दृश्ये म्हणजे अजिंठ्याची प्रसिद्ध भित्तिचित्रे. ते हत्ती पंधराव्या लेण्यासमोर खडकात उठावात कोरलेले दोन हत्ती असावेत, असे त्यांना वाटले; ते “आता जेमतेम ओळखू येतात”. मापे मात्र त्यांना “फारच फुगवलेली” वाटली. लेडी हेरिंगहॅम यांना वाटले, ती ७० फुटांची बुद्धमूर्ती बहुधा सव्विसाव्या लेण्यातली प्रचंड पहुडलेली बुद्धमूर्ती असावी. तिची एका लहान, उभ्या मूर्तीशी गल्लत झाली असावी. हत्तींविषयी आणि दाराविषयी त्यांनी एवढेच लिहिले: ते “अस्तित्वात आहेत”. या संकेतस्थळावरचे ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ हे दुसरे पुस्तक अचलांची कथा पूर्ण सांगते, आणि पुढे येणाऱ्या रंगवलेल्या वकिलातीचीही.
अंधाऱ्या दरीतला अचलांचा विहार
राजा आणि वकिलात
ह्युएनत्संग यांचे यजमान पुलकेशी (६०९-६४०) अजिंठ्याच्या भिंतींवर रंगवलेले आहेत, असे फर्ग्युसन यांचे मत होते. पहिल्या लेण्याच्या दर्शनी भिंतीवर फिकट कांतीचे एक राजे दरबारात बसले आहेत. तीन गोरे, दाढीवाले पुरुष, इराणी पोशाखात आणि टोकदार टोप्या घालून, वाकून त्यांच्याकडे येत आहेत. त्यांच्या हाती मोती, एक सुरई, “बहुधा मद्याची”, आणि भेटवस्तूंनी भरलेले एक तबक आहे. छतावर इराणी वाटणारा एक राजा आणि त्याची राणी पुन्हा पुन्हा दिसतात. फर्ग्युसन यांनी त्यांना इराणचा दुसरा खुसरो (५९१-६२८) आणि “सुंदर, सुप्रसिद्ध शिरीन” मानले. भिंतीवरचे दृश्य म्हणजे पुलकेशी खुसरोच्या वकिलातीचे स्वागत करत आहेत, असेही त्यांनी मानले. तबरीच्या इतिहासात खुसरो आठवण सांगतो, की “भारताचे राजा पुलकेशी” यांनी त्याच्याकडे भेटवस्तू देऊन वकील पाठवले होते. तसे असेल, तर हा प्रसंग ६२५-६ मध्ये घडला. गुलाम यजदानी यांनी दुसरे मत दिले आहे. काही विद्वानांच्या मते हे दृश्य एक जातक आहे, “जे कधी ना कधी ओळखले जाईल”. त्यांच्या मते पुलकेशी “धर्माने हिंदू” होते; त्यांचे चित्र एका बौद्ध विहारात रंगवले जाण्याची शक्यता फार कमी होती. त्या राजांचा चेहराच आता उरलेला नाही. फर्ग्युसन यांच्या वर्णनानुसार त्याचा गिलावा “भिंतीवरून पूर्णपणे काढून टाकला” गेला होता. असे सांगतात, की डॉ. बर्ड यांनी या भित्तिचित्रांतले सर्वांत मनोवेधक असे वीस-तीस चेहरे मुंबईच्या संग्रहालयासाठी कापून काढले. ते इतक्या निष्काळजीपणे बांधले गेले, की एक-दोन सोडून बाकी सगळ्यांची पूड झाली. हा चेहरा त्यांपैकी एक होता, “की तो दुसऱ्या कुठल्या ब्रिटिश रानटी माणसाने नष्ट केला, हे आता निश्चित सांगता येत नाही.”
अंधाऱ्या दरीतला अचलांचा विहार
कृतज्ञ
सव्विसाव्या लेण्याच्या बाजूच्या एका दारावर संस्कृत पद्याचा २७ ओळींचा एक शिलालेख आहे. तो बुद्धांची स्तुती करतो, आणि सांगतो, त्यांना एक फूल जरी वाहिले, तरी त्याचे फळ स्वर्ग असते. मग तो एका बांधणाऱ्याचे नाव घेतो: “कृतज्ञ, पूर्णकाम आणि सद्गुणी अशा स्थविराचल मुनींनीही धर्माचा गौरव करत बुद्धांसाठी एक दगडी निवास बनवला.” बील यांनी याच ओळीचे दुसरे एक इंग्रजी वाचन उद्धृत केले. त्यांच्या मते ती ओळ ह्युएनत्संग यांच्या अर्हतांचे नाव “ठरवून टाकते, असे दिसते”. शिलालेखातला “कृतज्ञ” हा शब्द त्यांनी ह्युएनत्संग यांनी ऐकलेल्या कथेशेजारी ठेवला. त्या कथेत अर्हतांचे मन आईविषयीच्या कृतज्ञतेने भरून आले होते. दोन श्लोक पुढे तो खडक कीर्तीविषयी आपला स्वतःचा विचार सांगतो: “जोपर्यंत जगात माणसाची कीर्ती टिकते, तोपर्यंत तो स्वर्गसुख भोगतो; (म्हणून) सूर्य-चंद्र असेपर्यंत टिकेल अशी कीर्ती डोंगरांतच मिळवावी.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ११, पृष्ठे २५७-२५९ आणि टिपा; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), प्रकरण ८, पृष्ठे २८२-२८३, ३२६-३२८; जेम्स बर्जेस, ‘नोट्स ऑन द बौद्ध रॉक-टेम्पल्स ऑफ अजंता’ (१८७९), पृष्ठे ९०-९३; जेम्स बर्जेस आणि भगवानलाल इंद्रजी, ‘इन्स्क्रिप्शन्स फ्रॉम द केव्ह-टेम्पल्स ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ (१८८१), पृष्ठे ७७-७९; लेडी हेरिंगहॅम आणि त्यांचे सहकारी, ‘अजंता फ्रेस्कोज’ (१९१५), पृष्ठे १७-१८; आणि गुलाम यजदानी, ‘अजंता’, भाग १ (१९३०), पृष्ठे ४६-४७. बील आणि लेडी हेरिंगहॅम अर्हतांचे नाव ‘अचार’ असे लिहितात. ‘द केव्ह टेम्पल्स’ आणि लेडी हेरिंगहॅम ज्युलिअन यांच्या फ्रेंच भाषांतराला अनुसरतात; ते भाषांतर सांगते, तिथे “पूर्वी” एक विहार होता, आणि त्यात बुद्धांचे जीवन छिन्नीने कोरलेले होते. राजेंद्रलाल मित्र यांनी छतावरच्या आकृतींना बॅक्ट्रियन म्हटले.