भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · अजिंठा
चित्रे सोलून नेणारे पाहुणे
वाळलेले गवत पेटवू या
अजिंठ्याची लेणी एका रानटी, एकाकी जागी आहेत. भोवती ओसाड खडक आणि डोंगरांच्या रांगा; सर्वांत जवळची वस्ती म्हणजे तीन मैलांवरची एक गरीब वाडी. १८२८ मध्ये मि. राल्फ कॅप्टन ग्रेस्ली यांच्याबरोबर तिथे होते. एका ब्राह्मणाच्या मशालीच्या उजेडात ते पोखरलेल्या डोंगराच्या पोटातून वाट काढत होते. छत, आणि “जमीन, मोठ्या मूर्ती आणि लहान आकृती सोडून बाकी सगळे”, रंगवलेले होते. त्यांनी हे सगळे पत्रांतून लिहून ठेवले, आणि त्याबरोबर ग्रेस्ली यांचे शब्दही. “राल्फ, इकडे पाहा: ही आकृती दिसते का?” ग्रेस्ली यांनी विचारले. राल्फ यांना ती दिसली नाही. “मशाल जवळ आणा,” ग्रेस्ली म्हणाले. “मशाल माझ्याकडे द्या. आता थोडी बरी दिसते. जेमतेमच!” “वाळलेले गवत पेटवू या,” ग्रेस्ली म्हणाले. “गवत आणा; इथे ठेवा. आता उजेड सर्वांत प्रखर आहे, तोवर नीट पाहा. आता संपूर्ण आकृती दिसेल. हा कुणी राजपुत्र आहे, किंवा कुणी सरदार. हे एखाद्याचे व्यक्तिचित्र आहे.” मग ते म्हणाले, “त्यावर पाणी टाका. आता रंग अधिक उठून दिसतात.” “हे खणून काढले आहे, खरवडले आहे, लोखंडी हत्यारांनी ठोकून पाडले आहे,” ग्रेस्ली म्हणाले. “पाहा, खुद्द दगडसुद्धा कसा फोडला आहे!”
चित्रे सोलून नेणारे पाहुणे
दोन भन्नाट मजला
ग्रेस्ली यांना घेऊन यायला राल्फ औरंगाबादहून सात मजला गेले होते. शेवटचा टप्पा, जवळजवळ पन्नास मैलांचा, दोघांनी दोन भन्नाट मजलांत कापला. दगडाळ रस्ते आणि खडकाळ ओढे पार करत ते ताशी दहा मैलांच्या वेगाने घोडे दौडवत आले. ग्रेस्ली यांचे कौतुकाचे आणि हळहळीचे उद्गार लिहायचे म्हटले, तर “तीन पाने भरतील”. मग राल्फ यांचे स्वतःचे शब्द येतात: “झपाट्याने फिकट होत चाललेली, गळून पडत चाललेली ही चित्रे लक्ष देण्याजोगी आहेत. भारतात त्यांच्यासारखे दुसरे काहीच नाही. त्यांच्यातून एका पूर्वीच्या जगाची झलक दिसते.” पण, “अरेरे!”, हे सुंदर अवशेष “बळाने नष्ट केले गेले” होते. लेणी दिवसेंदिवस अधिकच दुर्गम होत चालली होती. दोघे शेळ्यांच्या अरुंद पायवाटांनी जात; खाली पन्नास किंवा ऐंशी फूट खोल दरी. पाय ठेवायला नऊ इंचांचीही जागा नव्हती, आणि धरायला जवळजवळ काहीच नव्हते; दर वर्षीचा पाऊस वाटा आणखी बिकट करत होता. एका रात्री वरच्या डोंगरावर जळणारे गवत आणि पाने दोघांनी कौतुकाने पाहिली. त्या रात्रभर दगड, जळता कचरा आणि अर्धवट जळलेले मोठमोठे ओंडके घरंगळत त्यांच्या तंबूच्या अगदी जवळ येऊन पडत होते. “एक लेणे तर गाठताच येत नाही, आणि कित्येक लेण्यांपर्यंत जीव धोक्यात घालूनच जावे लागते.”
चित्रे सोलून नेणारे पाहुणे
यात नक्कीच एक कथा आहे
भिंतींसमोर उभे राहून ग्रेस्ली बोलत, आणि राल्फ ते लिहून घेत. “किती अद्भुत लोक असले पाहिजेत हे!” ग्रेस्ली म्हणाले. इथे होता “एक लाघवी चेहरा, मॅडोनासारखा चेहरा. काय डोळे आहेत! ती त्या पुरुषाकडे पाहते आहे.” आणि: “पाहा, हे सगळे हिंदू चेहरे आहेत, परकीय काहीच नाही.” एका दालनात ग्रेस्ली यांना तीन सुंदरी दिसल्या, तीन वर्णांच्या: एक आफ्रिकी, एक तांबूस, आणि एक युरोपियन वर्णाची. ते म्हणाले, प्रेमाची दृश्ये पुष्कळ आहेत, पण “नग्नता नाही”. एक काळा राजपुत्र पलंगावर बसला होता. त्याच्या मांडीवर राल्फ आणि ग्रेस्ली यांच्याइतकीच गोरी एक स्त्री होती, आणि दोन मुले त्याला वारा घालत होती. “ही कथा मला उलगडता आली असती, तर किती बरे झाले असते!” ग्रेस्ली म्हणाले. “यात नक्कीच एक कथा आहे.” मग एक मिरवणूक दिसली. हत्ती खिडक्यांखालून जात होते, आणि खिडक्यांतून पाहणाऱ्या स्त्रिया घाबरलेल्या दिसत होत्या; एकीने हात वर केला होता, जणू ती ओरडत होती. राल्फ यांना स्वतःला चित्रकलेचे किंवा रेखाटनाचे काहीच ज्ञान नव्हते, “फक्त सुंदर काय, ते ओळखण्याची जाण”. रेखाटनाचे कसब ग्रेस्ली यांच्याकडे होते.
चित्रे सोलून नेणारे पाहुणे
अकिलीसची ढाल
एका लेण्यात बारीक कलाकुसरीने रंगवलेले एक वर्तुळ होते. इतर लोक त्याला राशिचक्र म्हणत, पण राल्फ नव्हे: “त्याला राशिचक्र का म्हणतात, मला ठाऊक नाही.” त्याच्या एका भागात एक बैल होता, दुसऱ्या भागात तराजू. त्यात आठ मोठे विभाग होते आणि सोळा लहान, “आणि किती छोट्या छोट्या आकृतींनी भरलेले!” “त्याला राशिचक्र म्हटले, तसे अकिलीसची ढालही म्हणता आले असते.” संपूर्ण मालिकेतला तो सर्वांत उत्तम नमुना होता. ते नीट पाहायला शिडी लागणार होती, आणि त्याचा सुमारे एक तृतीयांश भाग नाहीसा झाला होता. मग एकामागून एक लाघवी चेहरे सापडत गेले. “जो शेवटी सापडतो, तोच नेहमी सर्वांत गोड वाटतो.” इथे एक स्त्री आपल्या प्रियकराकडे वळते आहे; दुसरी कुणाची तरी विनवणी करते आहे, तिचे डोके वर कुणाकडे तरी वळले आहे. “ती याचना करते आहे, की प्रार्थना?” आणि मग: “धिक्कार असो त्या दुष्टांचा, ज्यांनी ही चित्रे नष्ट केली!”
चित्रे सोलून नेणारे पाहुणे
भुकटीच्या रूपात
ते पोहोचल्यानंतर तीन दिवसांनी, सकाळी आठ वाजता, रेसिडेन्सीचे सर्जन डॉ. बर्ड घोड्यावरून आले आणि खाली उतरले. त्यांनी सांगितले, आपण लंडनच्या आशियाटिक सोसायटीसाठी लेण्यांचा वृत्तांत लिहायला आलो आहोत; आणि “भिंतीवरून काढून काही चित्रे घेऊन जायला.” राल्फ त्यांना म्हणाले, “चित्रे घेऊन जायचे म्हणाल, तर ती भुकटीच्या रूपातच नेता येतील. मी खात्री करून घेतली आहे: ती पापुद्र्यांसारखी भिंतीपासून सुटत नाहीत, हात लावताच चुरा होतात.” “हे ऐकून वाईट वाटले,” बर्ड म्हणाले. “मला वाटते, इथला एखादा चित्रकार त्यांची नक्कल करू शकेल.” राल्फ यांनी उत्तर दिले, नक्कीच करू शकेल, “पण तुम्ही तुमच्या त्या चित्रकाराजवळ स्वतः हजर राहिले पाहिजे, त्याला धीर द्यायला.” लेण्यांकडे फार थोडे लोक येत. त्यांना लेण्यांच्या आत अलीकडे पेटवलेल्या आगींच्या खुणा सापडल्या. लुटीवर जगणाऱ्या भटक्या भिल्लांच्या लहान लहान टोळ्या या लेण्यांत वावरतात, हे त्यांना ठाऊक होते.
चित्रे सोलून नेणारे पाहुणे
रंगवलेल्या चार आकृती
राल्फ यांची पत्रे १८३६ मध्ये बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीच्या जर्नलमध्ये छापली गेली. त्यांच्याबरोबर जर्नलने आणखी एक गोष्ट सांगितली: “स्मारके विद्रूप करण्याविरुद्ध कितीही आणाभाका घेतल्या, तरी या पाहुण्यांनी राशिचक्रावरून, म्हणजे ढालीवरून, रंगवलेल्या चार आकृती सोलून काढण्याचे जमवलेच!” डॉ. बर्ड यांना तिथे पंचवीस दालने आढळली, असे सांगणारे एक वाक्य आहे; हे वाक्य त्याच्या लगेच पुढे येते. बर्ड यांनी सर जॉन माल्कम यांच्यासाठी केलेल्या मोजमापांविषयी आणि रेखाटनांविषयी जर्नलला काहीच माहीत नव्हते: ती कधी “उजेडात आली” असल्याचे त्याला ठाऊक नव्हते. संपूर्ण ढालीची नक्कल करायला एखाद्या चित्रकारालासुद्धा वीस दिवस लागले असते. १८२८ मध्ये तिच्या तीन विभागांत अजून त्र्याहत्तर आकृती होत्या, पाच ते सात इंच उंचीच्या. जर्नलच्या मते ही मोठी खेदाची गोष्ट होती. युरोपियन पर्यटकांच्या पेन्सिली दर वर्षी अशी “सुबक, नाजूक रत्ने” घडवतात; पण त्यांच्यापैकी एकालाही अजिंठ्याला यायला राजी करता आले नाही. उरलेल्या आकृती कदाचित “ओलाव्याने कुजून जातील, किंवा नासधूस करणाऱ्याच्या हाताला बळी पडतील.”
चित्रे सोलून नेणारे पाहुणे
जगाला कायमची अंतरली
जेम्स फर्ग्युसन यांनी ही लेणी स्वतः पाहिली होती, आणि त्यांनी त्या माणसाचे नाव उघडपणे घेतले: जर्नलमध्ये म्हटले आहे, “की डॉ. बर्ड यांनी सतराव्या लेण्यातल्या राशिचक्रावरून चार आकृती सोलून काढल्या.” आणि हे “दुर्दैवाने माझ्या पाहण्यात आलेले एकमेव उदाहरण नाही.” ही लेणी इतकी वर्षे विनाशकारी हवामानात उभी राहिली, “मुसलमानांच्या धर्मवेडातून आणि लुटारू भीलांच्या रासवट वागणुकीतून वाचली.” आणि आता ती “इथे येणाऱ्या युरोपियनांच्या लुडबुड्या कुतूहलामुळे झपाट्याने नष्ट होत आहेत.” आपल्याला सर्वांत सुंदर वाटलेली एक-दोन मस्तके खुडून काढल्याशिवाय क्वचितच कुणी परत जाई. आणि त्यांतली बहुतेक ठिकाणी पोहोचण्यापूर्वीच भुकटी होत; ती “जगाला कायमची अंतरत.” फर्ग्युसन यांच्या एका लेखाला नंतर जोडलेल्या एका टिपेने याहून मोठी हकीकत सांगितली. ती सांगते, बर्ड यांनी “सर्वांत मनोवेधक असे वीस किंवा तीस चेहरे कापून काढले, असे म्हणतात”; ते मुंबईच्या संग्रहालयाला द्यायचे होते. ते इतक्या निष्काळजीपणे बांधले होते, की एक-दोन सोडून सगळे “ठिकाणी पोहोचण्यापूर्वीच भुकटी झाले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: राल्फ यांची पत्रे आणि त्यांच्याबरोबर छापलेल्या टिपा, बंगालच्या आशियाटिक सोसायटीचे जर्नल, खंड ५ (१८३६), ‘फॅक्सिमिलीज ऑफ एन्शंट इन्स्क्रिप्शन्स’, पृष्ठे ५५६-५६१; जेम्स फर्ग्युसन, ‘इलस्ट्रेशन्स ऑफ द रॉक-कट टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८४५), पृष्ठे ६१-६२; आणि जेम्स बर्जेस, ‘नोट्स ऑन द बौद्ध रॉक-टेम्पल्स ऑफ अजंता’ (१८७९), पृष्ठ १ आणि पृष्ठ ९३, टीप १. जर्नल ही भेट “काही वर्षांपूर्वी” झाल्याचे सांगते, आणि आकृतींच्या मोजणीसाठी १८२८ हे वर्ष देते; बर्जेस भेटीचे वर्ष १८२८ देतात, आणि सांगतात की बर्ड यांना सर जॉन माल्कम यांनी पाठवले होते. बर्ड यांचा स्वतःचा वृत्तांत त्यांच्या ‘हिस्टॉरिकल रिसर्चेस’मध्ये (१८४७) प्रसिद्ध झाला. बर्जेस लिहितात, त्या ग्रंथातल्या बौद्ध धर्माविषयीच्या चुकांची बरोबरी “फक्त त्यातल्या रेखाटनांतल्या चुकाच करू शकतात”. जर्नलच्या जुन्या छापात राल्फ, ग्रेस्ली आणि बर्ड यांची नावे विस्कळित झाली आहेत.