भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · अजिंठा
ग्रिफिथ्स आणि मुंबईचे विद्यार्थी
कापून नेलेले डोके
जेम्स बर्जेस यांनी सतराव्या लेण्यातल्या चित्रांबद्दल टिपणे केली. एक आकृती “अगदी परिपूर्ण” होती, तिची प्रत व्हायला हवी होती. दुसऱ्या एका आकृतीबद्दल त्यांनी नोंदवले, की ८ मार्च १८७९ रोजी अजिंठ्याच्या पेशकाराने तिचे डोके आणि खांदे कापून काढले, एका पाहुण्याला देण्यासाठी. ते त्या पेशकाराचे नावही देतात. त्यांच्या शब्दांत, त्याने सोळाव्या आणि सतराव्या लेण्यांतल्या चित्रांची “अलीकडच्या वर्षांत फार हानी केली आहे.” काही चित्रांची त्याने “पार दुर्दशा करून टाकली होती.” सतराव्या लेण्यात विजय लंकेत उतरल्याचे एक चित्र होते. ते चित्र “सोळाव्या लेण्यातही एवढा उपद्रव करणाऱ्या त्या देशी अधिकाऱ्याच्या हातून झपाट्याने नष्ट होत आहे.” वटवाघळेही आपले काम करत होती. सतराव्या लेण्यात इतर कोणत्याही लेण्यापेक्षा जास्त चित्रे होती; त्यांतली पुष्कळ अजूनही नकलण्याजोगी होती. वटवाघळे त्यांची भयंकर नासधूस करत होती: “हे फार पूर्वीच थांबवले गेले नाही, ही हजारदा खेदाची गोष्ट आहे.” चित्रांच्या प्रती करणारे जॉन ग्रिफिथ्स यांनी लाकडी दारे आणि खिडक्या बसवण्याचा सल्ला दिला होता. बर्जेस यांच्या मते तो “शहाणपणाचा सल्ला” अमलात आला असता, तर सोळाव्या लेण्यातली काही हानी टळली असती.
ग्रिफिथ्स आणि मुंबईचे विद्यार्थी
क्षयाची पुसणारी बोटे
ग्रिफिथ्स मुंबईच्या स्कूल ऑफ आर्टमध्ये ‘डेकोरेटिव्ह आर्टिस्ट’ होते; “अत्यंत उच्च कलागुणांचे अधिकारी”. ते नोंद करायला आले होते, आणि तीही लवकर. पावसाळे, वटवाघळे आणि घरटी बांधणारे कीटक, “त्यात देशी भेटकऱ्यांच्या विध्वंसाची भर”, जे उरले होते तेही नष्ट करत होते. गेल्या काही वर्षांत या चित्रांवर “क्षयाच्या पुसणाऱ्या बोटांचे” काम जितके उघड दिसले, तितके क्वचितच कुठे दिसले असेल. बौद्ध धर्माचा इतिहास त्याच्या अफाट साहित्यातून वाचता येईल, तेव्हा ही चित्रे त्यावर मोठा प्रकाश टाकतील, याची बर्जेस यांना खात्री होती. आधीची एक नोंद तर नष्टच झाली होती. ग्रिफिथ्स यांच्या आधी मेजर गिल यांची या चित्रांच्या प्रती करायला नेमणूक झाली होती, आणि त्यांचे काम नष्ट झाले होते. त्यांची नेमणूक आणि ते नुकसान, यांच्या दरम्यान खुद्द चित्रांचाही बराचसा भाग गळून पडला होता, किंवा नष्ट झाला होता. १८७२ मध्ये बर्जेस आणि फर्ग्युसन यांनी हिंदुस्थान सरकारकडे आग्रह धरला, की गिल यांच्या प्रतींची जागा भरून काढावी. ग्रिफिथ्स यांना लेणी पाहून अहवाल द्यायला सांगितले गेले; आणि त्यांच्या अहवालावरून दरवर्षीचे अनुदान मंजूर झाले. मग ग्रिफिथ्स मुंबईच्या स्कूल ऑफ आर्टचे विद्यार्थी घेऊन आले. दर वर्षी कोरड्या हवेच्या मोसमात ते येत राहिले, मधे तीन वर्षांचा खंड पडून, १८८५ पर्यंत. पहिल्या आणि दुसऱ्या लेण्यांत जे उरले होते, त्यातले बहुतेक त्यांनी पूर्ण केले; इतर काही लेण्यांतले काही भागही. त्या प्रती “मोठ्या निष्ठेने” केल्या होत्या.
ग्रिफिथ्स आणि मुंबईचे विद्यार्थी
निव्वळ इंद्रजाल
ग्रिफिथ्स यांच्या मते अजिंठ्याच्या चित्रकारांकडे माणसापलीकडची प्रतिभा होती. सरळ भिंतीवर कुंचल्याच्या एकाच फटकाऱ्यात काढलेली रेषा पाहून ते थक्क झाले. पण डोक्यावरच्या छतावर तितक्याच सहजतेने काढलेल्या लांबलचक, बारीक रेषा पाहिल्या, तेव्हा “मला ते इंद्रजालाशिवाय दुसरे काहीच वाटले नाही.” त्यांचा एक विद्यार्थी मचाणावर उभा राहून छताची प्रत करत होता. सुरुवातीला तो म्हणाला, वरचे काही काम एखाद्या लहान मुलाच्या हाताचे वाटते. पण जवळून ज्या चित्रांना काही अर्थ नाही असे त्याला वाटले, ती फार कौशल्याने काढली होती. खालून, योग्य जागेवरून पाहिले, की त्यांची प्रत्येक रेषा आपापल्या जागी बसलेली दिसे. आपल्या प्रती कशा पाहाव्यात, तेही ग्रिफिथ्स यांनी सांगितले. मूळ चित्रे ठरावीक जागांसाठी रंगवली होती, आणि ती “मंद प्रकाशात पाहिली जात”. पुष्कळ प्रती जवळून खडबडीत आणि अपुऱ्या दिसत. “पण योग्य अंतरावरून (पाहणाऱ्यापासून कधीही ७ फुटांपेक्षा कमी नाही) पाहिल्या, तर तो दिसणारा खडबडीतपणा नाजूक छटांमध्ये बदलतो.”
ग्रिफिथ्स आणि मुंबईचे विद्यार्थी
१८८५ ची आग
प्रती इंग्लंडला, साउथ केन्सिंग्टन म्युझियममध्ये पाठवल्या गेल्या. त्यांच्या दुसऱ्या प्रती करून ठेवाव्यात, अशी विनंती ग्रिफिथ्स यांनी केली. ती फेटाळली गेली; फोटो मात्र घेतले गेले. आणि मग १२ जून १८८५ हा दिवस उजाडला. त्या दिवशी साउथ केन्सिंग्टनमधल्या १२५ कॅनव्हासपैकी ८७ आगीत नष्ट झाले, किंवा खराब झाले. त्यांतल्या काहींवर एकाहून अधिक चित्रे होती. दुर्दैवाने त्या प्रती काही जळून गेल्या, आणि काही अर्धवट जळल्या. ग्रिफिथ्स यांनी आणखी प्रती केल्या; बहुतेक हरवलेल्या प्रतींच्या जागी. आणि जे उरले होते, त्यातून त्यांनी सरकारसाठी या चित्रांचा एक ग्रंथ संपादित केला, दोन मोठ्या खंडांत (१८९६). असितकुमार हालदार यांना त्यातली रंगीत चित्रे मूळ चित्रांशी तंतोतंत जुळणारी वाटली नाहीत; छपाईच्या दोषामुळे असो, की रेखाटनातल्या कौशल्याच्या उणिवेमुळे. गुलाम यजदानी यांनी मात्र त्यातली पहिल्या लेण्याच्या छताची चित्रे “रेखाटन आणि रंग, दोन्ही बाबतींत अगदी हुबेहूब” मानली. आणि हालदार यांना आठवत होते, आगीतून वाचलेल्या त्या थोड्याशा प्रतींबद्दल लेडी हेरिंगहॅम “आम्हाला” सांगत, की त्यांतून खऱ्या चित्रांचा क्वचितच आभास मिळतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स बर्जेस, ‘नोट्स ऑन द बौद्ध रॉक-टेम्पल्स ऑफ अजंता’ (१८७९), पृष्ठे २-३, २५-२६, ५६, ६० आणि ७०; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), प्रस्तावना, पृष्ठे १६-१७ (रोमन क्रमांक), आणि प्रकरण ८, पृष्ठे २८१, ३१४-३१५; लेडी हेरिंगहॅम आणि त्यांचे सहकारी, ‘अजंता फ्रेस्कोज’ (१९१५), पृष्ठ १६; असितकुमार हालदार, ‘अजंता’ (बंगाली; कलकत्ता, बंगाली सन १३२३, सुमारे १९१६), प्रस्तावना आणि पृष्ठे १८-१९, आमचे भाषांतर; आणि गुलाम यजदानी, ‘अजंता’, भाग १ (१९३०), पृष्ठ ४८. ग्रिफिथ्स यांनी काम डिसेंबरमध्ये सुरू केले; बर्जेस यांच्या जुन्या छापात त्या वर्षाचा आकडा बिघडलेला आहे. ‘केव्ह टेम्पल्स’ १८७३ देतो (आणि मोसम १८७२-७३ पासून), लेडी हेरिंगहॅम १८७५. अनुदान दरवर्षी ५,००० रुपयांचे होते. जुन्या छापात पेशकाराचे नावही बिघडलेले आहे; ते नारायण एकनाथ असे वाचता येते असे दिसते.