भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · अजिंठा
क्रिस्टल पॅलेसमधली आग
वर्षानुवर्षांची मेहनत
अजिंठ्याच्या लेण्यांच्या भिंतींवरची चित्रे बऱ्याच काळापासून झपाट्याने खराब होत होती. जेम्स बर्जेस यांच्या मते मेजर गिल हे “सर्वांत प्रामाणिक चित्रकारांपैकी एक” होते. त्यांनी त्या चित्रांच्या पूर्ण आकाराच्या प्रती केल्या. वर्षानुवर्षे गिल यांनी आपल्या सुमारे तीस प्रती लंडनला पाठवल्या; त्यांतल्या पुष्कळ प्रती फार मोठ्या होत्या. त्या प्रती म्हणजे “वर्षानुवर्षांची मेहनत” होती. चित्रांचे सर्वांत मनोवेधक भाग त्यांच्या रूपाने टिकून राहतील, अशी आशा होती. गिल यांनी सर्वांत शेवटी केलेल्या पाच प्रती सोडून बाकी सगळ्या सिडनहॅमच्या क्रिस्टल पॅलेसमधल्या भारतीय दालनात मांडल्या गेल्या. त्या पाच वाचल्या, त्या केवळ इंडिया ऑफिसच्या कोठारांतच राहिल्या होत्या म्हणून. आणि तिथेच, क्रिस्टल पॅलेसमध्ये, त्या प्रती जळून गेल्या. बर्जेस आग १८६६ च्या उत्तरार्धात लागल्याचे सांगतात; लेडी हेरिंगहॅम डिसेंबर १८६६ सांगतात. त्या लिहितात, “त्या सगळ्या तिथे आगीत नष्ट झाल्या.”
क्रिस्टल पॅलेसमधली आग
ना प्रत, ना ट्रेसिंग
“अरेरे! हे सरकारी शहाणपण, ही दूरदृष्टी!” बर्जेस यांनी लिहिले. प्रदर्शनाला पाठवण्यापूर्वी, आणि शेवटी जळून जाण्यापूर्वी, त्या चित्रांची एकही प्रत, एकही ट्रेसिंग, एकही फोटो घेतला गेला नव्हता. लेडी हेरिंगहॅमही तेच सांगतात: “त्यांचे फोटो घेतले गेले नव्हते.” बर्जेस यांच्या हकीकतीनुसार गिल यांच्या कामातले फक्त एका पुस्तकातले काही नमुने उरले होते. ते श्रीमती स्पिअर यांच्या ‘एन्शंट इंडिया’मध्ये आहेत: गिल यांची दोन चित्रे, आणि इतर चित्रांचे आठ तुकडे, तेही अगदी छोट्या आकारात. बर्जेस आणि जेम्स फर्ग्युसन यांनी मिळून लिहिताना ही हकीकत वेगळीच सांगितली आहे. त्यांचे एक प्रकरण सांगते, प्रती क्रिस्टल पॅलेस कंपनीला उसन्या दिल्या होत्या. ते आग १८६० मध्ये ठेवते; पण त्यांचीच प्रस्तावना १८६६ सांगते. आणि ते म्हणतात, आगीपूर्वी “त्यांपैकी अनेकांचे ट्रेसिंग मि. जॉ. शार्फ यांनी केले होते”. ती ट्रेसिंग्ज लाकडी ठशांच्या चित्रांच्या रूपाने श्रीमती स्पिअर यांच्या पुस्तकात छापली गेली; ते ती पुन्हा छापतात.
क्रिस्टल पॅलेसमधली आग
जे उरले
नंतर बर्जेस यांना हरवलेल्या कामाची आणखी दोन चित्रे सापडली. ८ सप्टेंबर १८४९ च्या ‘इलस्ट्रेटेड लंडन न्यूज’मध्ये लाकडी ठशांची दोन अगदी लहान चित्रे होती: मेजर गिल यांच्या दोन मोठ्या प्रतींची. दोन्ही दहाव्या लेण्यातली होती; तिथली चित्रे सर्वांत जुनी. तीस वर्षांहून अधिक काळापूर्वी ती चित्रे कशी होती, ते त्यांत दिसत होते. डाव्या भिंतीवरचे चित्र दाखवत होते, की “जवळजवळ चाळीस वर्षांपूर्वी”च ते दृश्य “नुसती तुकड्यांची मालिका” बनले होते. उजवी भिंत तोपर्यंत जवळजवळ काळी पडली होती. “भेटीला आलेल्या देशी लोकांनी तिच्यावर सगळीकडे खरडून ठेवले होते.” म्हणून जी काही नोंद उरली होती, ती टिकावी, यासाठी त्यांनी ती दोन चित्रे पुन्हा छापली. दुसऱ्या चित्रात त्यांनी जवळजवळ पहिल्या नजरेतच प्रसिद्ध छद्दंत जातक ओळखले. त्यात आपल्या वडाखालचा छद्दंत हत्ती आहे, आणि त्याचे सुळे बनारसच्या राणीकडे घेऊन जाणारा शिकारी. आगीतून वाचलेल्या पाच प्रती साउथ केन्सिंग्टनला गेल्या. लेडी हेरिंगहॅम यांच्या हकीकतीनुसार त्यांतली एक, सतराव्या लेण्यातले एक लांबलचक छत, आता हरवली आहे: “ती कदाचित १८८५ मध्ये जळली असेल.” दुसरी, ‘महाबुद्ध’, वाईट अवस्थेत आहे. चौकटीतून घाईघाईने ओरबाडून काढल्याच्या खुणा तिच्यावर दिसतात. आणि तिचा पृष्ठभाग फिका पडला आहे; कदाचित धुरामुळे आणि पाण्यामुळे.
क्रिस्टल पॅलेसमधली आग
गिल पुन्हा अजिंठ्याला
१८६८ मध्ये मेजर गिल यांनी आपल्या निगेटिव्ह, आणि आराखडे, रेखाटने आणि टिपणे यांच्या दोन वह्या, सरकारला २०० पौंडांना विकल्या. त्यांनी फोटो मॅग्नेशियमच्या दिव्याच्या उजेडात घेतले होते. आगीनंतर थोड्याच काळात गिल पुन्हा अजिंठ्याला गेले. आणखी प्रती करण्याच्या दृष्टीने लेण्यांची अवस्था पाहून त्यांना अहवाल द्यायचा होता. जून १८६८ च्या एका पत्रात त्यांनी अशा अनेक जागा सांगितल्या, जिथली चित्रे गेल्या दहा वर्षांत नाहीशी झाली होती. आणि ते पत्र काहीशा उदास सुरात संपते: “चित्रे आता इतकी झिजली आहेत, आणि त्यांची आजची अवस्था पाहता, मला वाटते, एवढेच पुरेसे होईल. जे काही ओळखता येते, त्याचे साधे ट्रेसिंग; आणि मूळ चित्रांची रंगसंगती आणि छाया-प्रकाश दाखवण्यापुरते पूर्ण केलेले एक-दोन छोटे तुकडे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स बर्जेस, ‘नोट्स ऑन द बौद्ध रॉक-टेम्पल्स ऑफ अजंता’ (१८७९), पृष्ठ २; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), प्रस्तावना, पृष्ठ १६ (रोमन क्रमांक), आणि प्रकरण ८, पृष्ठ २८२; जेम्स बर्जेस आणि भगवानलाल इंद्रजी, ‘इन्स्क्रिप्शन्स फ्रॉम द केव्ह-टेम्पल्स ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ (१८८१), पृष्ठ ६७; आणि लेडी हेरिंगहॅम आणि त्यांचे सहकारी, ‘अजंता फ्रेस्कोज’ (१९१५), पृष्ठे १५-१६. ‘केव्ह टेम्पल्स’ श्रीमती स्पिअर यांच्या पुस्तकाचे नाव ‘लाइफ इन इंडिया’ देतो, आणि त्याच्या प्रकरणानुसार तीन-चार सोडून सगळ्या प्रती प्रदर्शनाला गेल्या; बर्जेस १८७९ मध्ये त्या पुस्तकाला ‘एन्शंट इंडिया’ म्हणतात. वाचलेल्या प्रतींपैकी चार पहिल्या लेण्यातल्या आहेत, असे बर्जेस यांना आढळले. जून १८६८ मधल्या गिल यांच्या पत्राचा दिवस जुन्या छापात वाचता येत नाही.