भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · अजिंठा
मंत्र्याच्या मुलाचे लेणे
आईवडिलांसाठी
अजिंठ्याच्या सोळाव्या लेण्यात, ओसरीबाहेरच्या डाव्या टोकाच्या भिंतीवर, संस्कृत पद्याच्या २७ ओळी खडकात कोरलेल्या आहेत. हवेच्या माऱ्याने त्या फार झिजल्या आहेत; सर्वाधिक डाव्या बाजूला, जिथे त्या सर्वांत उघड्या आहेत. त्यांची अक्षरे चौकोनी वळणाची आहेत. हे वळण साधारण पाचव्या-सहाव्या शतकात प्रचलित होते. तरीही त्यातले काही अजून वाचता येते. त्यात एका दानाची नोंद आहे: हस्तिभोज नावाच्या एका मंत्र्याच्या मुलाने भिक्षूंसाठी दिलेल्या निवासाची. भाषांतर जसे होते, त्यावरून लेडी हेरिंगहॅम यांना हा मुलगाच दाता वाटत होता. त्याने “पित्याच्या आणि मातेच्या कल्याणासाठी हे लेणे स्थापले”. त्याचे स्वतःचे नाव पुसले गेले आहे. पण एकविसाव्या ओळीत एक नाव आहे. हा शिलालेख संपादित करणाऱ्या जेम्स बर्जेस आणि भगवानलाल इंद्रजी यांना वाटले, ते कदाचित त्याचेच असावे: वराहदेव.
मंत्र्याच्या मुलाचे लेणे
मंत्र्याचा मुलगा
दात्याचे वडील हस्तिभोज राजा देवसेन यांचा मंत्री होता. दाता स्वतः देवसेन यांचे पुत्र राजा हरिषेण यांचा मंत्री होता. ते राजे वाकाटक घराण्याचे होते. हा पद्यलेख त्यांची परंपरा विंध्यशक्ती यांच्यापर्यंत मागे नेतो. त्यांचा पराक्रम “मोठमोठ्या लढायांत वाढला”; रणभूमीवर त्यांच्या घोड्यांनी उडवलेल्या धुळीने त्यांनी सूर्य झाकून टाकला. दुसऱ्या एका भाषांतरात ते “वाकाटक वंशाचे सिंह” आहेत, आणि त्यांचा पराक्रम इंद्र आणि विष्णू यांच्या “तोडीचा” आहे. त्यांच्या वंशातले एक राजे “आठ वर्षांचे असताना” सत्तेवर आले, आणि त्यांनी उत्तम राज्य केले. या घराण्याविषयी “आपल्याला फारच थोडे ठाऊक आहे”. फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांच्या मते ते बहुधा एक मांडलिक राज्य होते; पाचव्या शतकात वऱ्हाडावर, आणि नर्मदेच्या प्रदेशाच्या व मध्य प्रांताच्या काही भागांवर पसरलेले. बर्जेस आणि भगवानलाल यांना वाटले, या घराण्याची सत्ता “बरीच दूरवर पसरलेली” दिसते.
मंत्र्याच्या मुलाचे लेणे
दान
पुढच्या ओळी फार तुटलेल्या आहेत, पण त्या दानाची हकीकत सांगतात. “नागराजाचे वास्तव्य असलेल्या पर्वतश्रेष्ठावर” भिक्षुप्रमुखांसाठी एक निवास बांधला गेला. तो कुणी बांधला, ते सांगणारे शब्द नष्ट झाले आहेत. तो निवास खिडक्यांनी, दारांनी आणि देवींच्या मूर्तींनी सजवला होता, आणि त्यात एक चैत्यगृह मांडले होते. तिथे पाण्याचा एक मोठा जलाशय होता. मग ते नाव स्पष्ट वाचता येते: “सुगतांमध्ये प्रशंसा पावलेला हा वराहदेव”. ती तुटलेली ओळ पुढे “संघाच्या ताब्यात” दिलेल्या दानाकडे जाते. लेडी हेरिंगहॅम यांनी आणखी काही तुकडे जुळवले: “सुंदर खांबांची रचना — विश्रांतीचे मोठे स्थान — जिथे परम सुख भोगण्याची संधी आहे … अतिशय सुंदर पर्वतावर … ज्याचे शिखर नाना प्रकारच्या लेण्यांनी व्यापलेले आहे.” लेण्याची शैली आणि त्याच्या शिलालेखांची अक्षरे पाहून फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांनी “बऱ्याच दाट शक्यतेने” त्याचा काळ इ.स. ५०० च्या अगदी जवळ ठरवला.
मंत्र्याच्या मुलाचे लेणे
भावाचा खून
सतराव्या लेण्याच्या ओसरीबाहेर आणखी एक झिजलेला शिलालेख आहे; तो २९ ओळींचा आहे. तो आणखी एका घराण्याची कथा सांगतो. ते घराणे कदाचित वाकाटकांचे मांडलिक असावे. त्या घराण्यातले एक, कृष्णदास, यांना दोन मुलगे होते. त्यांची नावे जिथे पहिल्यांदा येतात, तिथे पुसली गेली आहेत; कृष्णदासांच्या पत्नीचे नावही. पण तुटक शब्दांवरून संपादकांनी वाचले, की थोरल्या मुलाने आपल्या भावाचा खून केला, “पण नंतर त्याला पश्चात्ताप झाला”. मग हा पद्यलेख या विहाराच्या बांधकामाची हकीकत सांगतो; तो राजांनी किंवा त्यांच्या मंत्र्याने बांधला, “हरिषेण … राज्य करत असताना”. हे हरिषेण जवळजवळ निश्चितच वाकाटकांपैकी एक होते. त्याच्या दात्याने दानांनी गरजूंना आनंदित केले. त्याने “हे एकसंध खडकातले रत्नासारखे मंदिर” घडवले; त्याच्या आत बुद्धांचे एक चैत्य आहे. त्यावर त्याने इतका खर्च केला, की गरिबांना त्याची कल्पनाही करता येणार नाही. त्याने स्वच्छ, थंड पाण्याचा एक मोठा जलाशय बांधला, आणि त्याच्या पश्चिमेला एक भव्य मंदिर. पद्यलेख एका प्रार्थनेने संपतो: “सूर्याचे किरण अंधाराचा नाश करीपर्यंत हे मंदिर मुनींचे सुख वाढवत राहो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स बर्जेस आणि भगवानलाल इंद्रजी, ‘इन्स्क्रिप्शन्स फ्रॉम द केव्ह-टेम्पल्स ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ (१८८१), पृष्ठे ६९-७३, ७६; जेम्स बर्जेस, ‘नोट्स ऑन द बौद्ध रॉक-टेम्पल्स ऑफ अजंता’ (१८७९), पृष्ठ ५४; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), प्रकरण ८, पृष्ठ ३०६; आणि लेडी हेरिंगहॅम आणि त्यांचे सहकारी, ‘अजंता फ्रेस्कोज’ (१९१५), पृष्ठे १९-२०. भाषांतराचा जुना छाप अनेक ओळींत तुटलेला आहे; जेवढे वाचता येते, तेवढेच इथे सांगितले आहे. संपादक स्वतःच सावध करतात, की हे भाषांतर “विषयाच्या स्वरूपामुळेच फारसे समाधानकारक होऊ शकत नाही”. डॉ. भाऊ दाजी यांच्या आधीच्या अर्धवट वाचनावरून बर्जेस यांचे ‘नोट्स’ सांगतात, की हा लेख पुढे आणखी सहा-सात वाकाटक राजांची नावे घेतो; त्यांतली बहुतेक नावे खंडित झाली आहेत. त्यांतले बहुतेक राजे सिवनीच्या ताम्रपटात येतात. त्या ताम्रपटातली यादी विंध्यशक्ती (सुमारे इ.स. ४००) यांच्यापासून दुसऱ्या प्रवरसेन यांच्यापर्यंत जाते.