भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · अजिंठा
रॉबर्ट गिल अजिंठ्यात
मोठा धोका पत्करून
अजिंठ्याला एकूण एकोणतीस लेणी आहेत: पाच चैत्ये, म्हणजे मंदिरे, आणि चोवीस विहार, म्हणजे मठ. त्यांतल्या सत्तावीस लेण्यांपर्यंत पोहोचता येते. उरलेल्या दोन लेण्यांत रॉबर्ट गिल “मोठा धोका पत्करून” शिरले. ती दोन लेणी गाठायला फार कठीण होती; म्हणून त्यांच्या आतली चित्रे इतर लेण्यांपेक्षा चांगली टिकलेली सापडतील, अशी त्यांना आशा होती. पण ती लेणी त्यांच्या आशेप्रमाणे निघाली नाहीत. ते मंदिर म्हणजे केवळ एक सुरुवात होती: त्याच्या खिडकीच्या मोठ्या कमानीचा वरचा भाग सोडला, तर त्यातले काहीच पूर्ण झाले नव्हते. तो विहारही फारसा पुढे गेलेला नव्हता: सहा ओबडधोबड खांबांवर आणि दोन अर्धस्तंभांवर उभी असलेली एक ओसरी, एवढेच. लेण्यांतल्या सगळ्या चित्रांच्या हुबेहूब प्रती करण्याचे काम गिल यांच्यावर सोपवले गेले, तेव्हा ते मद्रास सैन्यात कॅप्टन होते. जेम्स बर्जेस यांच्या मते ते “एक उत्कृष्ट चित्रकार” होते. हे काम वर्षानुवर्षे चालले.
रॉबर्ट गिल अजिंठ्यात
नक्कल करायला वेळ नव्हता
जेम्स फर्ग्युसन अजिंठ्याच्या चित्रांसमोर उभे राहिले होते. त्यांच्या मते ती चित्रे “ज्या काळात काढली गेली, त्या काळातल्या युरोपच्या शैलीपेक्षा निश्चितच श्रेष्ठ” होती. पण त्यांनी त्यांच्या प्रती केल्या नाहीत. “ते कसब माझ्यात असते, तरी ही मनोवेधक चित्रे नकलून घ्यायला मला वेळ नव्हता, आणि मला भीती वाटते, आता जो कुणी ती पाहायला जाईल, त्याला दिसेल की मी पाहिलेले बरेचसे तेव्हापासून नाहीसे झाले आहे.” फर्ग्युसन यांनी भारतातल्या खडकात खोदलेल्या मंदिरांवरचा आपला निबंध १८४३ मध्ये रॉयल आशियाटिक सोसायटीपुढे मांडला. त्या निबंधाने या चित्रांविषयी “पहिल्यांदा जिवंत कुतूहल जागे केले”. पुढच्या वर्षीच्या सुरुवातीला सोसायटीने ही लेणी ईस्ट इंडिया कंपनीच्या डायरेक्टरांच्या नजरेस आणून दिली. “वेळ निघून जाण्यापूर्वी” चित्रांच्या “काळजीपूर्वक केलेल्या प्रती” करवून घ्याव्यात, अशी सोसायटीची तळमळ होती. मे १८४४ मध्ये डायरेक्टरांनी उत्तर पाठवले: ती चित्रे “नष्ट होऊ देणे हे एका प्रबुद्ध सरकारला निःसंशय फारसे भूषणावह ठरणार नाही.” त्या उत्तराचा “मुख्य परिणाम” म्हणून गिल यांची निवड झाली; एका नोंदीनुसार त्यांची नेमणूक १८४५ मध्ये झाली.
रॉबर्ट गिल अजिंठ्यात
चिकाटीचा पराक्रम
मद्रास सरकारने त्यांना ती चित्रे तैलरंगांत, पूर्ण आकारात नकलायला सांगितले. लेडी हेरिंगहॅम यांनी स्वतः कित्येक वर्षे जागेवर राहून ही चित्रे नकलली. त्यांच्या मते तेलाचे माध्यम सोडले, तर बाकी सर्व बाबतींत त्या हुबेहूब प्रती होत्या. हे काम किती काळ चालले, ते वेगवेगळे सांगितले जाते. बर्जेस यांच्या मते “कित्येक वर्षे, बंडापर्यंत”; फर्ग्युसन आणि बर्जेस मिळून “आठ किंवा दहा वर्षे” म्हणतात; लेडी हेरिंगहॅम बारा वर्षे. त्यांच्या मते गिल यांनी “बंड होईपर्यंत अजिंठ्याला निष्ठेने काम केले.” हे काम “अडचणी आणि निराशा सोसत” चालले, “आणि तो चिकाटीचा एक विलक्षण पराक्रमच आहे.” १८५२ मध्ये चित्राचा एक मोठा तुकडा चोरीला गेला. पहाऱ्यासाठी पुन्हा पुन्हा मागण्या झाल्या. त्यांना उत्तर मिळाले ते सप्टेंबर १८५७ मध्ये: एक नाईक आणि आठ शिपाई पाठवले गेले. पुढच्या वर्षी छावणीत ताप आणि आमांश पसरले. आपली स्वतःची प्रकृती गेले पंधरा महिने मुळीच बरी नव्हती, असे गिल यांनी कळवले. सुमारे १८६२ मध्ये अजिंठा आणि वेरूळच्या लेण्यांचे त्यांचे स्टिरिओस्कोपिक फोटो प्रसिद्ध झाले; आणि १८६३ मध्येही ते चित्रे आणि रेखाटने मायदेशी पाठवत होते.
रॉबर्ट गिल अजिंठ्यात
अजिंठ्याचे मेजर गिल
गिल वेळोवेळी आपल्या प्रती लंडनला पाठवत; सगळ्या मिळून सुमारे तीस, आणि त्यांतल्या पुष्कळ फार मोठ्या. तिथे त्या कंपनी सरकारच्या संग्रहालयात ठेवल्या गेल्या. पुढे शेवटच्या पाच सोडून बाकी सगळ्या क्रिस्टल पॅलेसमध्ये प्रदर्शनात मांडल्या गेल्या, आणि तिथेच १८६६ मध्ये जळून गेल्या. त्याआधी त्यांची एकही प्रत, एकही ट्रेसिंग, एकही फोटो घेतला गेला नव्हता. बर्जेस यांनी लिहिले: “अरेरे! हे सरकारी शहाणपण, ही दूरदृष्टी!” “सर्वांत प्रामाणिक चित्रकारांपैकी एक” अशा गिल यांच्या कामातले एवढेच उरले होते: त्यांच्या दोन चित्रांच्या आणि आठ तुकड्यांच्या प्रती. त्याही श्रीमती स्पिअर यांच्या ‘एन्शंट इंडिया’मध्ये, “अगदी छोट्या आकारात”. पुढे औरंगाबादच्या गॅझेटियरने, जिल्ह्यातले प्राणी ओळखायला ज्यांच्या कामाची मदत झाली, त्यांची नावे दिली. त्यांत त्याने “अजिंठ्याचे मेजर गिल यांची पश्चिम भारताच्या नैसर्गिक इतिहासावरची चित्रे” हीदेखील नोंदवली. आणि कलेच्या अभ्यासकांची अजिंठ्याच्या चित्रांशी पहिली ओळख झाली, ती “मेजर आर. गिल यांनी पूर्वी (१८४४-६३) केलेल्या उत्कृष्ट प्रतींमधून.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रॉबर्ट गिल, ‘नोट्स अँड इलस्ट्रेशन्स ऑफ द बुद्धिस्ट केव्हज ऑफ अजंता’ (१८७६), पृष्ठ २; जेम्स फर्ग्युसन, ‘इलस्ट्रेशन्स ऑफ द रॉक-कट टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८४५), पृष्ठे २१-२२; जेम्स बर्जेस, ‘नोट्स ऑन द बौद्ध रॉक-टेम्पल्स ऑफ अजंता’ (१८७९), पृष्ठे १-२; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), प्रस्तावना, पृष्ठ १६ (रोमन क्रमांक), आणि प्रकरण ८, पृष्ठ २८२; लेडी हेरिंगहॅम आणि त्यांचे सहकारी, ‘अजंता फ्रेस्कोज’ (१९१५), पृष्ठ १५; गुलाम यजदानी, ‘अजंता’, भाग १ (१९३०), प्रस्तावना, पृष्ठ ५ (रोमन क्रमांक); आणि ‘गॅझेटियर ऑफ औरंगाबाद’ (१८८४), प्राणिसृष्टीचे प्रकरण. बर्जेस आग १८६६ च्या उत्तरार्धात लागल्याचे सांगतात, लेडी हेरिंगहॅम डिसेंबर १८६६.