भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · वेरूळ
आंकेतिल-द्युपेरों वेरूळमध्ये, १७५८
खडकातली घोड्याची नाल
१६ एप्रिल १७५८. सुमारे अकरा वाजता आंकेतिल-द्युपेरों वेरूळच्या डोंगराच्या माथ्यावर पोचले. ती जागा नीट न्याहाळायला ते काही क्षण थांबले. तो डोंगर घोड्याच्या नालेसारखा होता, आणि जवळजवळ ताठ कड्यासारखा पोखरलेला. त्याच्या पायथ्याशी, थोड्या अंतरावर, एक गाव होते. यात्रेकरू, पुजारी आणि कुतूहलाने येणारे लोक यांच्या येण्याजाण्यातून ते वसले होते. वेरूळच्या अद्भुत गोष्टींची स्तुती त्यांनी ऐकली होती. त्या दिवशी सकाळी लवकर ते नऊ कोसांवरच्या औरंगाबादहून निघाले होते. त्यांच्याकडे उसनी मिळालेली एक पालखी होती, आणि सोबत दोन माणसे. वाटेत ते रौजा या तटबंदीच्या नगरातून गेले. तिथे पूर्वेला, इतर अनेक दगडी कबरींसह, “औरंगजेबाची कबर” दिसली. थेव्हनो यांनी या लेण्यांचे वर्णन अगदी थोडक्यात केले आहे, हे आंकेतिल यांना ठाऊक होते. ती सगळी सविस्तर पाहायची, आणि मोजायची, असा त्यांचा बेत होता; हाताशी असलेला थोडासा वेळ पुरेल तितकी. या लेण्यांचे वर्णन करणाऱ्यांमध्ये थेव्हनो यांच्यानंतर आणि मॅलेट यांच्या आधी आंकेतिल येतात, १७५८ साली.
आंकेतिल-द्युपेरों वेरूळमध्ये, १७५८
हातोडा आणि छिन्नी
ते खडकात खोदलेल्या एका पायवाटेने खाली उतरले. सोबत त्यांनी दोन ब्राह्मण घेतले; ते चांगले जाणकार आहेत, असे त्यांना सांगण्यात आले होते. मग ज्यांना ते “इलूराचे पगोडे” म्हणतात, त्यांची पाहणी त्यांनी सुरू केली. हे पगोडे हातोडा-छिन्नीने खडकात घडवलेले होते. एक किंवा दोन मजल्यांची पुष्कळ निवासस्थाने, महाल किंवा मंदिरे होती; त्यांच्या रांगांनी नालेचा सारा दर्शनी भाग भरून गेला होता. या मंदिरांतले सगळे काही खडकातूनच घेतले आहे, त्याचाच भाग आहे; हे पुन्हा सांगायला हवे, असे त्यांना वाटले. खांब, माणसांच्या आणि प्राण्यांच्या मूर्ती, उठावाची शिल्पे: हे सगळे खोदून, डावी-उजवीकडे रुंद करत, खडकातून बाहेर काढले होते. आपली पालखी एका लेण्यात एका शिपायाजवळ ठेवून ते उजवीकडे गेले. तिथले पगोडे संख्येने कमी होते, कमी सुंदर, आणि अधिक वाईट अवस्थेत. ब्राह्मण त्यांच्याबरोबर यायला तयार झाले नाहीत; त्या जागेच्या पावित्र्यामुळे, असे ते म्हणाले. तेव्हा आंकेतिल आपल्या दुसऱ्या शिपायाला घेऊन एकटेच गेले. हे विष्णूंचा चांभार शांबर याचे पगोडे, असे त्यांनी मानले. ते पाहून झाल्यावर ते आपल्या ब्राह्मणांकडे परत आले, आणि त्यांच्याबरोबर बाकीची पाहणी पुरी केली: “माझ्या तीर्थयात्रेचा सर्वांत मनोवेधक भाग.”
आंकेतिल-द्युपेरों वेरूळमध्ये, १७५८
वाजणारा हात
एका गाभाऱ्यात, दाराजवळ, रामांच्या पहिल्या पत्नीची मूर्ती होती. डावीकडे एक मूर्ती उभी होती; आंकेतिल तिला नीला म्हणतात. नीलाच्या हातावर मारले की तो वाजे, कारण तो पोकळ होता. ब्राह्मण म्हणाले, तो वाजतो कारण नीलाने रामांना पैसे दिले होते. नीलाशेजारी पापी उभा होता. त्याचा हात वाजत नसे, कारण तो भरीव होता; ब्राह्मण म्हणाले, कारण पापीने रामांना पैसे द्यायला नकार दिला होता. पुढे एक मोठा पगोडा होता. तो एका देवाचा; आंकेतिल त्या देवाला राओना, “लिंगाचा देव”, म्हणतात. त्याचे तीन खांब तुटलेले होते. त्याच्या पलीकडच्या टोकाला राओनांचा गाभारा होता. राओनांची मूर्ती “रामद्जींनी जाळली होती, आणि नष्ट केली होती.” १७ तारखेच्या संध्याकाळी ते औरंगाबादला परत आले होते.
आंकेतिल-द्युपेरों वेरूळमध्ये, १७५८
चुकलेला एक घाव
आंकेतिल यांच्या सांगण्याप्रमाणे, भारतीय लोक ही स्मारके फार प्राचीन काळातली मानत, आणि त्यांना “जिन्नांचे काम” समजत. आपले वर्णन अगदी रूक्ष आहे, आणि आराखड्यांवाचून समजायलाही कठीण आहे, हे त्यांनी मान्य केले. देवांविषयी त्यात जे आहे, ते फक्त त्यांच्या त्या दोन ब्राह्मणांच्या सांगण्यावर आधारलेले आहे. त्या ब्राह्मणांनी आपल्याला फसवलेही असेल; किंवा चर्चमधल्या सेवेकऱ्यांना आपल्या धर्माची जेवढी माहिती असते, त्यापेक्षा अधिक माहिती त्यांना आपल्या धर्माची नसेलही. तरीही त्यावरून भारतीयांच्या कष्टांची, त्यांच्या कल्पनेच्या धाडसाची आणि कामातल्या त्यांच्या चिकाटीची कल्पना येऊ शकेल, असे त्यांना वाटले. ते वाचकांना विचार करायला सांगतात: हातोड्याचा एकच घाव चुकीच्या जागी बसला, तर खांबांची एक रांग बिघडू शकते. रिचर्ड गॉफ यांच्या इंग्रजीत, असा एक घाव “एखादे उठावाचे शिल्प पुसून टाकायला लावू शकतो, आणि खडकाचा मोठा पृष्ठभाग पुन्हा पोखरायला लावू शकतो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: आंकेतिल-द्युपेरों, ‘झेंद-अवेस्ता’, खंड १, ‘दिस्कूर प्रेलिमिनेर’ (फ्रेंच, १७७१), पृष्ठे २३२-२५० (रोमन क्रमांक), आमच्या भाषांतरात; रिचर्ड गॉफ, ‘अ कंपॅरेटिव्ह व्ह्यू ऑफ द एन्शंट मॉन्युमेंट्स ऑफ इंडिया’ (१७८५), पृष्ठे ६०-७६, जिथे गॉफ त्या उताऱ्याच्या शीर्षस्थानी “१६ एप्रिल १७५८” देतात; आणि जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठ ३६८. गॉफ यांचे इंग्रजी थेट इलूरापासूनच सुरू होते. आंकेतिल यांनी १३ फेब्रुवारी १७५८ रोजी माहे सोडले होते; आणि परतल्यावर ते लगेच दौलताबादला निघाले.