भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · वेरूळ
औरंगजेबावरचा आरोप
जगन्नाथ लेण्यातले उसासे
जॉन बी. सीली वेरूळच्या एका लेण्यात अनेकदा जात. अशाच एका भेटीत माणसांच्या एका घोळक्याने त्यांना घेरले. ती माणसे कण्हत होती; त्यांचे चेहरे “विचित्र आणि केविलवाण्या रीतीने” पिळवटले होते. त्या माणसांच्या भावनांची कीव आली नसती, तर सीली यांना हसूच आले असते. ती माणसे त्यांना एका गुन्ह्याची हकीकत सांगत होती. त्या “अधार्मिक कृत्या”चा दोष ते औरंगजेब बादशहाच्या माथी मारत होते. त्याचा दरबार इथून थोड्याच अंतरावर, औरंगाबादला भरत असे, असे ते म्हणाले. ते लेणे खोदलेल्या लेण्यांच्या लांबच लांब रांगेच्या उत्तर टोकाला आहे. सीली यांच्या मते त्याचे नाव “सर्वोच्च श्रेणीचे” होते: ते जगन्नाथांना, “सृष्टीच्या स्वामींना”, अर्पण केलेले आहे. त्याच्या दालनांच्या काही भागांवर चुन्याचा थर होता. सीली यांनी त्यातला थोडा खरवडून काढला, तर खाली छिन्नीचे चर स्पष्ट दिसले. छतावर काही आकृती रंगवलेल्या होत्या. पण ते चित्रकाम आणि तो चुना फार खराब झाला होता, विद्रूप झाला होता.
औरंगजेबावरचा आरोप
बंदुकीची दारू आणि गाय
आणि “औरंगजेबावर एक गंभीर आरोप ठेवला गेला.” आरोप असा होता: त्याने जाणूनबुजून हे लेणे बंदुकीच्या दारूने उडवून नष्ट करायचा प्रयत्न केला. तो “राक्षसी हेतू” फसला, तेव्हा त्याने “सर्वांत पवित्र प्राणी” असलेली गाय या मंदिराच्या भिंतींच्या आत कापवली. सगळ्या ब्राह्मणांना हा आरोप मान्य नव्हता. काही जण आनंदाने मंदिरात जात. इतर काही “किळस आणि भय वाटून” त्या “बाटलेल्या जागेत” पाऊल टाकत नसत. मग बोलायची पाळी सीली यांची आली. आपल्या प्रकरणाला जोडलेल्या एका पत्राचा काही भाग त्यांनी त्या माणसांना वाचून दाखवला. तेव्हा ऐकणाऱ्यांनी आपले उत्तर दिले. ते म्हणाले, औरंगजेबाने ते कृत्य स्वतः केले नसेल, तरी त्याने आपल्या दरबाराला ते करू दिले. दरबार इतक्या जवळ, औरंगाबादला होता; म्हणून औरंगजेबाचे “हस्तक” मंदिरांत सतत येत, आणि त्यांचा अपमान करत.
औरंगजेबावरचा आरोप
कैलासात पेंढा आणि आग
वेरूळचे लोक औरंगजेबाविषयी सांगत, ते फक्त जगन्नाथ लेण्यापुरते नव्हते. कैलासातही ते त्याच्याविषयी सांगत. या मंदिरातल्या दालनांना पिरॅमिडसारखी छपरे होती; त्यांच्यावर पूर्वी गिलावा करून चित्रे रंगवलेली होती. सी. डब्ल्यू. मॅलेट यांनी १७९४ मध्ये लेण्यांचे वर्णन लिहिले. त्यांना आतले चित्रकाम धुराने काळे पडलेले दिसले. “आतल्या चित्रकामाच्या धुरकट काळेपणाचा दोष इथले लोक औरंगजेबाला देतात,” असे त्यांनी लिहिले. त्याने ती दालने पेंढ्याने भरवली, आणि त्यांना आग लावली, असे लोक सांगत. सीली यांना हीच हकीकत कलकत्त्याच्या आशियाटिक सोसायटीच्या कागदपत्रांत आढळली. त्यांच्या स्वतःच्या मते, त्या काळेपणाचे “कारण वेगळे असू शकेल.” मॅलेट यांनी आणखी एक हकीकत नोंदवली. कैलासाच्या चौकात उजवीकडच्या एका ओवरीत तीन खांब तुटलेले होते. या स्थानाच्या देवाची शक्ती अजमावून पाहायला ते तोडले, असे सांगितले जाई. वरचा खडक खचत नाही असे दिसले, तेव्हा “परीक्षा पाहणाऱ्याने” पुढचा प्रयत्न सोडून दिला. तो परीक्षा पाहणारा म्हणे औरंगजेब होता.
औरंगजेबावरचा आरोप
एक स्तंभ आणि चाळीस यात्रेकरू
दुसऱ्या एका मंदिरासमोर सीली यांना एकच स्तंभ दिसला. कैलासासमोरच्या दोन स्तंभांपेक्षा त्याच्यावर अधिक कोरीव काम होते. ब्राह्मणाने त्यांना सांगितले, पूर्वी तिथे दोन स्तंभ होते; पण उजवीकडचा औरंगजेबाने नष्ट केला. “याविषयी मला शंका आहे,” सीली लिहितात. त्याच्या पायाचा कुठेही मागमूस त्यांना सापडला नाही, की पडलेले तुकडेही सापडले नाहीत. सीली यांच्या काळी वेरूळला फार थोडे यात्रेकरू येत. ते त्याची कारणे देतात; त्या पानाचा काही भाग जुन्या छापात नष्ट झाला आहे. एके काळी बलाढ्य असलेल्या होळकर घराण्यावर संकटे कोसळली होती, आणि ते आता यात्रेकरूंना आधार देत नसत. देशात अंदाधुंदी होती. ते आणखी कारणे सांगतात: परकीय आक्रमकांनी शतकानुशतके केलेली युद्धे, आणि हिंदूंनी आपल्या “मुसलमान धन्यांच्या” हातून सोसलेली “जुलूमशाही”. शिवाय “सर्वमान्य समजूत” होती, की औरंगजेबाने काही मंदिरांत बैलांचे आणि गाईंचे बळी देऊन ही देवस्थाने “भ्रष्ट केली, विटाळली”. ते तिथे होते त्या सगळ्या काळात दुरून प्रार्थनेला आलेले लोक चाळीसपेक्षा अधिक नसतील, असे त्यांना वाटले. त्या जागेचे हरपलेले वैभव पाहून ते लोक कळवळून शोक करत.
औरंगजेबावरचा आरोप
तीर्थ लेणी सोडते
पुढे जेम्स बर्जेस यांना घृष्णेश्वरांचे देवस्थान तेव्हाही वेरूळ गावातच असल्याचे आढळले. हिंदूंच्या बारा पवित्र तीर्थांपैकी, किंवा ज्योतिर्लिंगांपैकी, ते एक. त्यांच्या मते ते तीर्थ सुरुवातीला निःसंशय लेण्यांतच होते. पण औरंगजेबाने लेणी भ्रष्ट केल्यानंतर त्याची प्रतिष्ठा गेली, आणि ते गावात हलवले गेले. तिथे इंदूरच्या अहिल्याबाईंनी एक मंदिर बांधले; त्यातच घृष्णेश्वरांची मूर्ती आहे. सीली यांनी या कथेच्या काही भागांविषयी शंका घेतली होती: धुराचे “कारण वेगळे असू शकेल”, आणि स्तंभाविषयी, “मला शंका आहे.” आणि सगळ्या ब्राह्मणांना हा आरोप मान्य नव्हता. जेम्स फर्ग्युसन आणि बर्जेस यांच्या मते, सुमारे १२९४ मध्ये देवगिरी घेतले गेले, तेव्हा या लेण्यांनी “निःसंशय मोठी हानी सोसली”. मुहम्मद तुघलकाने दौलताबादला आपली राजधानी करायचा प्रयत्न केला (१३२५-१३५१), तेव्हा त्याच्या हातूनही त्यांना “झळ पोचणे अटळच होते”. “पण परंपरा,” ते लिहितात, “त्यांची अखेरची विटंबना, आणि मूर्तींचा बहुतेक विध्वंस, औरंगजेबाच्या नावे घालते; सुमारे १६८४.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जॉन बी. सीली, ‘द वंडर्स ऑफ एलोरा’ (१८२४), पृष्ठे १५१, २१३-२१४, २१९-२२१, २४१ आणि ३२४-३२५; सी. डब्ल्यू. मॅलेट यांचे २२ डिसेंबर १७९४ चे सर जॉन शोअर यांना लिहिलेले पत्र, आणि ‘डिस्क्रिप्शन ऑफ द केव्ह्ज ऑन द माउंटन टू द ईस्टवर्ड ऑफ एलोरा’ (‘एशियाटिक रिसर्चेस’ खंड ६, १७९९), पृष्ठे ४०८ आणि ४१२-४१३; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठ ४५५; आणि जेम्स बर्जेस, ‘रिपोर्ट ऑन द एलुरा केव्ह टेम्पल्स’ (‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ खंड ५, १८८३), पृष्ठ ३. हे जाळणे मॅलेट यांना एकाच प्रकारे समजावता आले: अश्लील गोष्टी, “जर काही असल्याच तर”, त्या पुसून टाकण्यासाठी. शिल्पांत तशा गोष्टी पुष्कळ आहेत.