भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा · वेरूळ
देवही थक्क झाले ते मंदिर
हजार कोठड्या
सुमारे ९४० साली मसूदी नावाच्या एका लेखकांनी भारतातल्या एका मोठ्या मंदिराविषयी लिहिले. “अतिशय दूरदूरच्या प्रदेशांतून भारतीय लोक तिथे यात्रेला जातात.” त्या मंदिराच्या खर्चासाठी एक अख्खे नगर दान दिले होते. आणि मंदिराभोवती हजार कोठड्या होत्या; त्यांत त्याच्या उपासनेला वाहून घेतलेले भक्त राहत. मसूदी त्या मंदिराला आलाद्रा म्हणतात. जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस यांनी हे नाव आलूरा असे वाचले; त्यांच्या मते मसूदींचे हे शब्द वेरूळच्या लेण्यांचा सर्वांत जुना उल्लेख दिसतात. वेरूळची लेणी बौद्ध, हिंदू आणि जैन अशी तिन्ही आहेत. औरंगाबादजवळच्या एका डोंगराच्या कड्यावर ती एक मैलापेक्षा थोड्या अधिक लांबीत पसरली आहेत. त्यांतच कैलास मंदिर उभे आहे. बर्जेस यांच्या शब्दांत ते “खऱ्या अर्थाने खडकातले मंदिर” आहे; म्हणजे खडकात कोरून काढलेले मंदिर; आणि “भारतातले निःसंशय सर्वांत भव्य खडकात कोरलेले मंदिर”. पण ते घडवले कुणी?
देवही थक्क झाले ते मंदिर
चौदा झिजलेल्या ओळी
“इलूरा”त आंकेतिल-द्युपेरों यांना तीन खांबांखेरीज कुठेच काही लिहिलेले सापडले नाही; आणि तेही “सगळे आधुनिक मराठी अक्षरांत”. तरीही दशावतार या हिंदू लेण्यासमोर एक मंडप आहे. त्याच्या एका खिडकीवर चौदा ओळींचा एक लांब शिलालेख आहे. त्याची अक्षरे उथळ कोरलेली होती, आणि खूपशी कपचलेली. फार थोडी अक्षरे शाबूत होती; पुष्कळ ओळींचे लांबच्या लांब भाग वाचताच येत नव्हते. पंडित भगवानलाल इंद्रजी यांनी जागीच त्याचा बारकाईने अभ्यास केला. जे जे अक्षर ओळखता आले, ते त्यांनी उतरवून घेतले. त्यांचे हे वाचन बर्जेस यांनी १८८३ मध्ये छापले. त्या श्लोकांत राष्ट्रकूट राजांची वंशावळ होती. शेवटी दंतिदुर्ग येतात; ते “आपल्या शत्रूंच्या मानेवर पाय ठेवणारे” होते, आणि त्यांनी चालुक्य राजाला आपला मांडलिक केले. मूठभर सैनिकांनिशी दंतिदुर्गांनी कर्नाटकाच्या सैन्याचा पराभव केला. आणि उज्जयिनीत त्यांनी सोने आणि रत्ने मोठ्या प्रमाणात दान केली. बर्जेस यांच्या वाचनाप्रमाणे शेवटचे दोन श्लोक बहुधा सैन्यासह येण्याचे, आणि याच मंदिरात मुक्काम करण्याचे वर्णन करतात. ही दंतिदुर्गांची स्वतःची वेरूळ भेट होती, आठव्या शतकाच्या मध्यावर, असे त्यांनी मानले. या भेटीचा संबंध कैलासाच्या, किंवा खुद्द दशावताराच्या प्रतिष्ठापनेशी असावा, हे संभवनीय आहे, असे त्यांना वाटले. त्यांच्या मते राजे आले तेव्हा दशावतार लेणे पुरे झाले होते, किंवा जवळजवळ पुरे; हे या शिलालेखावरून सिद्ध होते, असे मानता येईल. आणि ते दंतिदुर्गांनीच घडवले असणे असंभवनीय नाही.
देवही थक्क झाले ते मंदिर
एकच स्थपती?
बर्जेस आणि फर्ग्युसन आणखी पुढे गेले. त्यांच्या मांडणीत दंतिदुर्गांनी ७२५ ते ७५५ राज्य केले. त्यांनी नर्मदेपर्यंतचा सगळा दख्खन जिंकला, आणि ते शिवांचे निष्ठावंत उपासक होते. “कैलासासारखे खोदकाम त्यांनी हाती घ्यावे, यापेक्षा अधिक संभवनीय काहीच नाही.” त्यांच्या पुराव्याचा एक भाग होता पट्टदकलचे शिवांचे एक बांधीव मंदिर; ते सुमारे ७३० मध्ये उभारले गेले. आराखडा, आकार आणि अलंकार यांत ते कैलासाशी इतके मिळतेजुळते होते, की “दोन्ही एकाच स्थपतीने उभारली असू शकतील”. बर्जेस यांनी त्याला खुद्द कैलासावर सापडलेल्या एका शिलालेखाच्या तुकड्याची आणि “पुष्टी देणाऱ्या इतर गोष्टींची” जोड दिली. त्यांच्या मते कैलास दंतिदुर्गांच्या कारकिर्दीत घडले. पण बर्जेस यांना आणखी एक धागा सापडला होता, आणि तो त्यांनी प्रश्न म्हणूनच ठेवला. कृष्णराज हे दंतिदुर्गांच्या आईचे किंवा वडिलांचे भाऊ, आणि त्यांच्यानंतरचे राजे. त्यांच्या एका शिलालेखात म्हटले होते, की त्यांनी एलापूरच्या डोंगरावर आपले ठाणे मांडले; “तिथे स्वयंभू शिवांचे एक देदीप्यमान मंदिर होते.” “हे एलापूर म्हणजेच वेरूळ नसेल का?” असे बर्जेस यांनी विचारले. डॉ. फ्लीट यांनी त्या दानपत्राचे सुधारित भाषांतर प्रसिद्ध केले होते, आणि त्यांनी त्याचा अर्थ वेगळा लावला. त्यांच्या मते, एलापूर हे कृष्णराजांचे “तळ” म्हणून दाखवायचे होते; आणि ते ठिकाण त्यांनी उत्तर कानड्यातले येल्लापूर मानले.
देवही थक्क झाले ते मंदिर
विमानांतले देव
रा. गो. भांडारकरांनी ते दानपत्र आणखी वेगळ्या प्रकारे वाचले. त्यांच्या मते नगरांच्या नावांच्या शेवटी येणारे “पुर” बदललेच, तर “ऊर” होते. म्हणून एलापूर म्हणजे एलूर, म्हणजेच वेरूळ. आणि दानपत्र मंदिराचे जे वर्णन करते, त्यावरून फारशी शंका उरत नाही. तिथले एखादे खडकात कोरलेले मंदिरच अभिप्रेत आहे; “कदाचित खुद्द कैलास मंदिर”. तेव्हा त्यांच्या दृष्टीने कैलास घडवून घेणारे कृष्णराजच होते, असे दिसते; त्यांनी ७५३ ते ७७५ या काळात राज्य केले असले पाहिजे. आणि डॉ. फर्ग्युसन आणि डॉ. बर्जेस यांनी “केवळ स्थापत्याच्या आधारावर” त्याला दिलेला काळ “खरा ठरतो.” अशा रीतीने आधारग्रंथ कैलासाचे दोन कर्ते सांगतात: भांडारकरांच्या वाचनाप्रमाणे श्लोकात कृष्णराज, आणि बर्जेस व फर्ग्युसन यांच्या मते दंतिदुर्ग. खुद्द दानपत्रच ही कथा सांगते. कृष्णराजांनी एलापूरच्या डोंगरावर अद्भुत रूपाचे एक मंदिर घडवून घेतले. आपापल्या विमानांतून फिरणाऱ्या देवांनी ते पाहिले, आणि ते थक्क झाले. पुन्हा पुन्हा ते मनाशी म्हणत राहिले: “हे शिवमंदिर स्वयंभू आहे; कारण असे सौंदर्य मानवी कलाकृतीत आढळत नाही.” कृष्ण राजांनी स्वतःच्या हातांनी त्या मंदिरातल्या शिवांना सोने, माणके आणि इतर रत्ने यांनी सजवले. खरे तर गंगेचा प्रवाह, चंद्र आणि जहाल विष यांचे अलंकार शिवांच्या अंगावर आधीच होते. ते घडवणारा स्थपतीसुद्धा थक्क झाला. पुन्हा असे काम करायचे, या कल्पनेनेच त्याचा धीर खचला. तेव्हा तो म्हणाला: “अद्भुत! हे मी कसे घडवू शकलो, ते मलाच कळत नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), विभाग १०-११, पृष्ठे ६२-६४; जेम्स बर्जेस, ‘रिपोर्ट ऑन द एलुरा केव्ह टेम्पल्स’ (‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया’ खंड ५, १८८३), पृष्ठे २-३, २५-२६ आणि ८७-८९; जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्जेस, ‘द केव्ह टेम्पल्स ऑफ इंडिया’ (१८८०), पृष्ठे ३६७ आणि ४४९-४५०, मसूदींचा उतारा बार्बिए द मेनार यांच्या फ्रेंच भाषांतरात; आणि आंकेतिल-द्युपेरों, ‘झेंद-अवेस्ता’, खंड १ (फ्रेंच, १७७१), पृष्ठे २४९-२५० (रोमन क्रमांक). बर्जेस लेणी औरंगाबादच्या वायव्येला बारा किंवा चौदा मैलांवर सांगतात; ‘द केव्ह टेम्पल्स’ सुमारे बारा मैल पूर्वेला, आणि सुमारे सव्वा मैल पसरलेली. बर्जेस १८८३ मध्ये दंतिदुर्गांचा काळ सुमारे ७३०-७५५ देतात. ब्यूलर यांनी हे दानपत्र एलापूर इथला एक डोंगरी किल्ला आणि एक शिवमंदिर असे वाचले होते. भांडारकर दंतिदुर्गांच्या एका दानपत्राचा काळ शक ६७५ (इ.स. ७५३) देतात.